Wat hebben kreeft en slaaf gemeen? Cultuur en dierenleed

"Doet u mij die maar, met die lieve punkstekels!" Nee, geen bezoeker van het asiel die een hondje uitzoekt. Wel een food-trendwatcher in een blad, die 'smakelijk' vertelt hoe ze een kreeft uitzoekt uit zo'n 'fotogenieke' (ja, dat staat er echt) kreeftentank. Meestal worden kreeften levend gekookt. Dierenliefhebbers worden hier boos of verdrietig over. Maar nu eens een andere invalshoek. Want de wortel van het feit dat we zo met dieren omgaan, ligt bij de oude cultuur van Romeinen en Grieken "Doet u mij die maar, met die lieve punkstekels!" Inderdaad, het lijkt wel een hartverwarmende kreet van een bezoeker aan een dierenasiel op zoek naar een nieuwe huisgenoot. Helaas is het dat niet. Het is een zogenaamde food-trendwatcher, die in een populair magazine vertelt hoe ze een kreeft uitzoekt uit zo'n fotogenieke (ik citeer het letterlijk) kreeftentank. Eigenlijk staat mijn verstand hier stil. Hoe kan het toch dat we onder het motto 'ik vind het gewoon lekker' dierenleed toestaan en zelfs bevorderen, door ons bord vol te laten laden met het exquise hapje dat doodgekookte kreeft heet? Nog altijd worden de dieren meestal levend in de pan met bloedheet water gegooid, waar ze nog wanhopig proberen te ontsnappen. Een dier dat geen gevoel heeft? Gemakkelijke conclusie. Eerder een plant dan een dier? Waarom klauwt een zonnebloem zich dan niet uit een vaas gevuld met te heet water? Omdat die geen voeten heeft? Nee, er ligt iets anders ten grondslag aan deze nare neiging om een feestje te bouwen rondom dierenleed en je niet druk te maken over het dier zelf. Laten we dit fenomeen eens vanuit een verrassende invalshoek bekijken. Want onze neiging om dieren niet als wezens met gevoel te zien maar als (handels)waar, vindt haar oorsprong bij de cultuur van de oude Grieken en Romeinen. Net zo verrassend, komen we dan zelfs uit bij de positie van vrouw en slaaf!

Hierarchische keten

Het was de Griekse wijsgeer Aristoteles die de hierarchische keten 'scala naturae' bedacht. Daarin rangschikte hij de hele schepping op waarde. Van daaruit rangschikten de - door ons vaak nogal klakkeloos bewonderde - Grieken en Romeinen alle levende wezens op rechten. Daarmee werd in een als hoogstaand geziene cultuur feitelijk een rangschikking bedacht waarbij dat wat we als 'lager' betitelden, het recht op welzijn en geluk feitelijk werd ontzegd. Het criterium dat hier gehanteerd werd, was dat van de ratio. Een rationeel wezen werd het recht op welzijn en geluk volop toegekend. Maar een niet-rationeel wezen had dat recht niet. Zo was het bij de oude Grieken gebruikelijk om vrouwen en slaven dat recht niet toe te kennen. Reden? Dat waren geen rationele wezens; die hoefde je dat niet te gunnen. Zo zijn we van de kreeft onvermoed terecht gekomen bij de mens - en dat brengt ons weer bij de slavernij. Niet om de kreeft gelijk te schakelen met de mens, voor het geval je je wenkbrauwen fronst. Wel om de cultuur van de exploitatie in een nieuw en interessant licht te plaatsen.

Slavernij

Het is nauwelijks te bevatten dat slaven nog maar enkele eeuwen geleden onderwerp waren van uitbuitingspraktijken. Maar het idee dat een mens een mens is, heeft nog maar vrij recent post gevat. Toen ik me voor een studieonderdeel van mijn studie Theologie aan de Universiteit van Utrecht verdiepte in deze nog niet echt goed uitgezochte materie, vond ik eindelijk een soort van verklaring voor zulke onverteerbare wreedheden tegen andere levende wezens. In de tijden dat op katoenplantages slaven werden uitgebuit en straffeloos door hun meester konden worden mishandeld of zelfs gedood, werd er namelijk van uit gegaan dat een zwarte mens geen ziel had. Daarom was die 'mens' eigenlijk een ding, een goed, een handelswaar. En daarmee werd gerechtvaardigd dat deze mens geexploiteerd werd door anderen. Dit alles is terug te vinden in wetenschappelijke literatuur van nu, maar ook in de 'slave codes' , ofwel de richtlijnen die in die tijd werden opgesteld over het omgaan met de zwarte mens. We zijn weer terug bij de ideologie van de Grieken en de Romeinen: als het geen rationeel geacht wezen is, is het een ding, en is 'echt' leed irrelevant of onbestaanbaar.

Terug naar de kreeft

Als we vandaag de dag kijken naar onze gebruiken, vinden we de sporen van deze exploitatiecultuur overal. Niet alleen in een kabinet dat de economie openlijk vóór de natuur laat gaan. Maar ook in het gebruik van onze hulpbronnen. Je denkt dan aan olie en gas, etcetera. Echter, volgens de hierarchische keten van destijds die zo sterk doorwerkte in de cultuur van duizenden jaren erna, gaat het dan ook om alles wat niet behoort tot de top van de keten. Verbazend langzaam werken veranderingen zich naar de oppervlakte. Slavernij is afgeschaft, althans, in veel gebieden. Langzaam komen we een beetje tot herwaardering van de positie van de vrouw, die destijds volgens boven omschreven ideologie ook gemakshalve geexploiteerd kon worden. Maar als je je met verbazing afvroeg waar nu toch de wortel ligt van een naar gebruik zoals dat van de bioindustrie, dan weet je nu hoe oud en hardnekkig de praktijk is om alles wat niet in de 'top van de hierarchische keten' is geplaatst, te zien als (koop)waar, goederen, exploitatiemateriaal. En dat brengt ons terug bij de kreeft. Mag ik je bij deze oproepen om nooit meer zo'n 'lieve punk-kreeft' uit zo'n 'fotogenieke' kreeftentank te laten takelen om in kokend water aan een akelig einde te komen? Wil je overwegen een ander eetfestijn te kiezen dan dat geniepige 'kreeftenfestijn' waar culinaire optrekjes mee adverteren? Er is zo veel ander lekker eten op deze wereld! Dankjewel, ook namens alle kreeften ter wereld, punkstekels of niet...