InfoNu.nl > Mijn kijk op… > Kunst en cultuur > Triniteit, een mystieke ervaring

Triniteit, een mystieke ervaring

In de wereld van musicals en kunst is de Bijbel een dankbaar onderwerp. Denk aan Joseph and the technicolor dreamcoat of Jesus Christ Superstar. Aan kunstwerken van Leonardo da Vinci of Rembrandt. Ook de literatuur staat bol met verwijzingen. In Nederland is Gerrit Achterberg een van die schrijvers die zich liet inspireren door het boek dat op nummer één staat van gestolen voorwerpen uit hotelkamers: de Bijbel.

Triniteit van Gerrit Achterberg

Zoals het complexe gedicht 'Triniteit' van Achterberg. Om tot een goede interpretatie te komen is het maken van een analyse dan ook nuttig. Het gedicht verwijst niet alleen naar de Bijbel, maar ook naar de hele complexiteit van de dogmatiek. Ik beperk me in dit artikel tot een globale interpretatie van het gedicht.

Wat betekent Triniteit?

Triniteit is een ander woord voor de heilige drie-eenheid, ofwel de drievuldigheid. Het is de theologische opvatting in veel takken van het christendom dat ‘Jezus Christus de eeuwige Zoon van God is, en dat hij met de Vader en de heilige geest een trias oftewel drietal vormt’. Dit werd door de katholieke kerk tot orthodox verklaard in het concilie van Nicea van 325. Vooral van belang is het standpunt dat Jezus een incarnatie van God zelf was. Maar er is veel aan deze opvatting vooraf gegaan.

God de Vader, de Zoon en de heilige Geest

Al komt het begrip ‘triniteit’ niet letterlijk in de Bijbel voor en is het een begrip uit een latere periode, in het Nieuwe Testament wordt God verschillende malen gepresenteerd als Vader, Zoon en Heilige Geest. De tekst wijst dus wel degelijk in de richting van een drie-eenheid. In Mattheus 28:19 spreekt Jezus tot zijn elf discipelen over deze drie-eenheid als hij ze uitzendt en opdraagt om het volk te dopen: “Ga dus op weg en maak alle volken tot mijn leerlingen, door hen te dopen in de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest (…)”. In het evangelie van Johannes worden de Vader, de Zoon en de Geest ook in één adem genoemd. Jezus zegt over zichzelf: ‘Hij die door God gezonden is, spreekt de woorden van God, en hij schenkt de Geest in overvloed.’ (Evangelie Johannes 3:34) De Bijbelse teksten waarvan ik er hier een aantal als voorbeeld heb gegeven, spreken over het drietal Vader, Zoon en Heilige Geest in verschillende termen en niet in een vaste volgorde. Hieruit blijkt dat de drie nauw met elkaar verwant zijn, maar nergens in het Nieuwe Testament wordt een uitspraak over hun onderlinge verhouding gedaan.

Globale interpretatie van Triniteit'

In Achterbergkroniek 21 (1992) verscheen een artikel van Odily Heynders met de titel ‘Spoorzoeken in de poëzie van Achterberg.’ In dit artikel probeert zij de poëzie van Achterberg een plek in de literatuurgeschiedenis te geven door deze te vergelijken met de poëzie van de Vijftigers. Daarnaast kijkt zij hoe we gedichten van Achterberg kunnen interpreteren. Heynders confronteert de poëzie van Achterberg met die van Lucebert, omdat zij beide ‘moderne’ dichters zijn. Volgens haar wordt bij deze vergelijking meteen duidelijk dat de intertekstuele verwevenheid, het citerende en parodiërende spel met de kennis van de literaire traditie zoals we die bij Lucebert zien, bij Achterberg ontbreekt. Achterberg gebruikt geen intertekstualiteit ‘in de zin van de verwevenheid van teksten die op elkaar reageren, elkaar weerspiegelen, maar ook herformuleren.’

Een kenmerk van Achterberg is dat hij moeilijke woorden en termen uit encyclopedieën gebruikt voor zijn gedichten. Hij gaat op zoek naar ‘andere woorden voor hetzelfde’. Dit is immers de aard van de dichtkunst. Achterberg creëert zijn eigen wereld in literatuur. In Triniteit is de titel gelijk het moeilijke woord. Het is de wat lastigere benaming voor ‘drie-eenheid’. Achterberg had het gedicht ook ‘drie-eenheid’ kunnen noemen.‘Triniteit’ zegt hetzelfde, maar klinkt verhevener en moeilijker. Het is niet een woord wat iedereen kent en zal in dat geval opgezocht moeten worden in een woordenboek. Andere voorbeelden van dergelijke woorden die voorkomen in het gedicht zijn: ‘vezel’ en ‘vibreert’.

Ten tweede is voor Achterberg het uitproberen van taal, de werking van het woord, ‘een zoeken naar dat ene onnoembare woord waarvan hij al bij voorbaat weet wat het betekent, wat zijn effect is. Achterberg streeft naar een groter synthetisch geheel (…) Het uitproberen van de taal, het zoeken naar andere beelden, staat in dienst van deze synthese.’ Achterberg doet geen proeven met beelden en klanken en gebruikt geen neologismen, zoals de experimentelen dat doen. Een derde verschil tussen Achterberg en dichters als Lucebert is dat Achterbergs poëzie dynamisch is. Hij zijn oppositionele begrippen tegenover elkaar: spot-geloof, steriliteit-seksualiteit, isolationisme/metafysische wijdsheid. ‘In de provincialistische omgeving van Hoonte in de Achterhoek ontwerpt de dichter grootse visioenen; in het geloof of engagement verweeft hij het absurde en in de madonna verbeeldt hij zich de hoer.’

Deze tegengestelde begrippen zorgen voor een bepaalde ordening. Ze maken het gedicht niet eenduidig, maar wel verstaanbaar. Dit naast elkaar zetten van tegenovergestelde begrippen is ook terug te vinden in Triniteit. Achterberg zet ‘duister’ tegenover ‘licht’, ‘Gij Drieën’ tegenover ‘ik alleen’, ‘vleesch’ tegenover ‘vers’, ‘moeder’ tegenover ‘vader’ en ‘Jezus’ tegenover ‘Christus’. Deze laatste oppositie is misschien wel de opvallendste. ‘Jezus’ is de figuur van voor de kruisiging, de ‘mens’ en ‘Christus’ de figuur van na de kruisiging, ‘de heilige’. Zoals Heynders het voorbeeld geeft als de ‘maddonna als hoer’, zit ook in Triniteit een dergelijke tegengesteld beeld. Namelijk de gewelddadige God, die zijn wet scherpt. Maar daarover later meer wanneer ik dieper inga op de interpretatie van het gedicht. Heynders plaats de poëzie van Achterberg tussen Hans Andreus, Pierre Kemp, Nijhoff en Vroman.

Achterberg is als een mystieke dichter te beschouwen. Hij laat zich inspireren door religieuze beelden en de teksten van de Bijbel. Het ‘in den beginne was het woord’ en de gedachte dat het handelen in taal een bijbelse gedachte is, lijkt hem niet los te laten. Hij gebruikt eigenaardige beelden om zijn manier uit te drukken om duidelijkheid te scheppen in het geloof. ‘Achterberg is de gelovige die twijfelt en probeert die twijfel in de taal te niet te doen. Het geloof kan via de persoonlijke beelden en voorstellingen in het gedicht behouden en heel gemaakt worden.’ Achterberg combineert gewijd taalgebruik met triviaal taalgebruik. In Triniteit zet hij woordgroepen als ‘die mijn bestaan geworden is’ en zo gansch, dat er geen vezel is’ tegenover het trivialere ‘Heeft Een van Beiden Zich vergist?’. Vergissen is een menselijke eigenschap die je normaliter niet aan een God toebedeeld. Achterberg doet dit wel. Voor woorden als ‘duister fenomeen’ lijkt hij weer uit een ander jargon te putten.

De Bijbel als inspiratiebron

Al uit de titel kun je afleiden dat de Bijbel een inspiratie is geweest voor dit gedicht. Het is een aankondiging van de inhoud. De alarmbellen gaan rinkelen en de Bijbel als intertekst zit al in je achterhoofd. Al kan Achterberg het begrip niet ontleend hebben uit de Bijbel, omdat het begrip er niet letterlijk in voor komt. De titel verwijst dus niet alleen naar de Bijbel, maar naar de gehele complexiteit van de dogmatiek zoals ik dat in het voorgaande hoofdstuk beschreven heb. Gerrit Achterberg gebruikt de bijbelse boeken als basis, als startpunt en als voorbeeld. Soms ook als afzetpunt. Door de woorden ‘God’, ‘Jezus’ en ‘Heilige Geest’ is het duidelijk dat Achterberg opzettelijk naar de Bijbel verwijst. Het is geen gedicht dat een bepaalde gebeurtenis uit de Bijbel navertelt, geen anekdote uit het leven van Abraham of Jezus. Het gedicht gaat meer over de onderliggende betekenis van deze gebeurtenissen of anekdotes. Of misschien kun je het beter ‘overkoepelend’ noemen. Het gedicht stijgt uit boven de bijbelse teksten. Je zou kunnen stellen dat waar de Bijbel eindigt, de dichter verder gaat. Dit gedicht staat tussen de woorden en de wereld van de mensen en de hogere wereld van God in, en slaat een brug tussen deze twee werelden. Wellicht een wankele touwbrug, met losliggende planken, maar de brug is er hoe dan ook.
© 2014 - 2017 Pallas, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Literatuur: Burgerlijke Letterkunde in de MiddeleeuwenIn de Middeleeuwen begon de ontwikkeling van de Nederlandse Letterkunde. Voorheen werd literatuur alleen voorgedragen, v…
Literatuur: moderne literatuur van 1945 tot hedenDe geschiedenis van de Nederlandse letterkunde heeft sinds de Middeleeuwen een groot aantal ontwikkelingen doorgemaakt.…
Wat houdt de drie-eenheid in?De drie-eenheid is een van de grondthema's van het Christendom. Het wordt zowel door katholieken als door protestanten a…
Literatuur: ClassicismeDe Nederlandse literatuurgeschiedenis begon zich in de Middeleeuwen te ontwikkelen en heeft sindsdien vele veranderingen…
Het anagram in de literatuurHet eeuwenoude anagram lijkt de laatste decennia steeds populairder te worden in de literatuur: het komt voor in de Harr…
Bronnen en referenties
  • Achterberg, Gerrit: En Jezus schreef in ’t zand. Den Haag, 1963
  • Bijbel, de. Vert. in opdracht van Nederlands Bijbelgenootschap. Haarlem, 1951
  • Claes, Paul: Echo’s echo’s; de kunst van allusies. Amsterdam, 1988
  • De Pourq, Maarten en De Strycker Carl: Intertekstualiteit: geschiedenis, theorie en praktijk.
  • Heynders Odile, ‘Spoorzoeken in de poëzie van Achterberg.’ In: Achterbergkroniek 21 1992, p. 1-15.
  • Mertens, Anthony: Intertekstualiteit in theorie en praktijk. Muiderberg, 1990
  • < http://www.bijbelencultuur.nl>
  • < http://www.statenvertaling.net>

Reageer op het artikel "Triniteit, een mystieke ervaring"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Pallas
Gepubliceerd: 01-09-2014
Rubriek: Mijn kijk op…
Subrubriek: Kunst en cultuur
Bronnen en referenties: 8
Mijn kijk op…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook een mening en/of ervaring beschrijven.
Schrijf mee!