Grote missers in onze geschiedenis

Ons polderlandschap is wereldberoemd. Ook als het gaat om grote politieke en sociale meningsverschillen staan wij bekend om ons poldermodel: ze ontaarden niet gauw in vergaande conflicten. Wij blijven in gesprek met elkaar tot er een compromis is bereikt. Wij zijn een nuchter volk, dat zelfs een bulk aan nieuwe regels gelaten over zich laat komen. Maar naast talloze successen is ons land een paar keer in de geschiedenis goed de mist in gegaan. Hier een overzicht van een aantal grote blunders.

De Pakistaanse atoomspion Abdul Khan

Het kabinet Balkenende IV besloot in 2008 om Iraanse studenten te weren van 'gevoelige opleidingen', waar kennis over kernwapens beschikbaar is. Het verbod is inmiddels weer opgeheven, maar het blijft een raar gegeven. In het verleden waren we immers ook niet zo voorzichtig met 'gevoelige informatie'. Zo begint de Pakistaanse materiaalkundige Abdul Qadir Khan in 1972 aan zijn nieuwe baan bij het Amsterdamse Fysisch Dynamisch Onderzoekslaboratorium, dat samenwerkt met uraniumverwerkingsbedrijf Urenco in Almelo. Khan studeerde aan de universiteiten in Berlijn, Delft en Leuven en spreekt vloeiend Nederlands, Duits en de Pakistaanse taal Urdu. Hij is geen opvallende wetenschapper, maar doet zijn werk goed en is populair bij collega's.

Op 18 mei 1974 verandert alles voor Khan, als India onder de codenaam Smiling Buddha zijn eerste tests met atoomwapens doet. Khan raakt in paniek: zijn vaderland is in gevaar. Toevallig stapt Urenco kort daarna over op een nieuwe ultracentrifuge voor uraniumverrijking, waarmee splijtstof voor kernwapens ontwikkeld kan worden. Er is alleen één probleem: de centrifuge is ontwikkeld door Duitsland en alle specificaties zijn Duitstalig. Khan is de enige werknemer die Duits en Nederlands spreekt en krijgt de opdracht de handleiding te vertalen. Hij heeft daarmee toegang tot de meest geavanceerde en zeer geheime informatie van atoomenergie. In het geheim maakt hij een volledige boodschappenlijst van benodigdheden én een lijst van benodigde leveranciers voor een kerncentrale. Hij speelt alle informatie zonder moeite door aan de Pakistaanse regering. In 1975 krijgt de Binnenlandse Veiligheidsdienst (voorloper van de huidige AIVD) Khans activiteiten in de smiezen. De dienst zoekt hulp bij de Amerikaanse CIA, maar krijgt de opdracht de man met rust te laten. De CIA houdt hem liever zelf in de gaten. Pas in 2003 wordt de dan 67-jarige Khan opgepakt. Delen van zijn kennis heeft hij al verkocht aan Iran, Noord-Korea en Libië. Pakistan is dankzij hem een kernmacht geworden.

De val van Srebrenica

De val van de moslimenclave Srebrenica houdt de gemoederen nog altijd bezig, want Nederland heeft er een aanzienlijke rol bij gespeeld. Begin jaren negentig wordt Bosnië-Herzegovina, als gevolg van het uiteenvallen van Joego-Slavië, geteisterd door burgeroorlogen. Door de oprukkende troepen van de Bosnische Serviërs slaan duizenden mensen op de vlucht, moslims in het bijzonder. Eén stad in het gebied wordt door de VN veilig verklaard: Srebrenica. Hier zoeken ruim 30.000 mensen een veilig heenkomen. Maar de Nederlandse blauwhelmen ('Dutchbat') die de encalve moeten beschermen, zijn amper bewapend. Dat hoeft ook niet, volgens de VN. Hun aanwezigheid alleen moet voor rust zorgen. Echter op 11 juli 1995 vallen de Bosnisch-Servische troepen het overbevolkte stadje binnen en vermoordden ruim 8000 moslimmannen en -jongens. De Nederlandse soldaten kijken machteloos toe tijdens de grootste Europese volkerenmoord sinds WO II. In een vuistdik rapport over de ramp van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) worden de Nederlandse VN-soldaten redelijk ontzien en de Bosnische Serviërs als schuldigen aangewezen. Maar de Nederlandse politiek verantwoordelijken en de militaire top krijgen zware verwijten: cruciale informatie is achtergehouden en de troepen waren slecht voorbereid en uitgerust. Het tweede kabinet-Kok (1998-2002) trekt zijn conclusies en treedt vlak voor de parlementsverkiezingen af. De hoofdverantwoordelijken voor de genocide, de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadžić en generaal Ratko Mladić worden respectievelijk in 2008 en 2011 uitgeleverd aan het VN Joego-Slaviëtribunaal in Den Haag.

De VOC-mentaliteit

Tijdens de algemene politieke beschouwingen in de Tweede Kamer in september 2006 (naar aanleiding van het indienen van de rijksbegroting voor 2007) verlangt een gefrustreerde premier Balkenende terug naar de 'VOC-mentaliteit', waarin Nederland nog echt over de grenzen heen keek. Dit naar aanleiding van kritiek van de oppositie op het regeringsbeleid. Balkenende doelde hiermee op de groeiende welvaart mede dankzij het kabinetsbeleid en onze export. Natuurlijk, in de VOC-periode van de 16e en 17e eeuw hadden we een machtige vloot en werden veel landen ontdekt, maar het was ook een tijd vol rooftochten en het begin van de kolonisatie van landen in Afrika, Amerika en Azië. Bovendien waren niet alle reizen van die Verenigde Oostindische Compagnie zo succesvol. De Spanjaarden hadden dan wel de Italiaanse ontdekkingsreiziger Columbus, die Amerika ontdekte (de Vikingen waren hem, bleek later trouwens, voor geweest), terwijl hij zelf volhield in Indië te zijn geland. Maar wij nuchtere Hollanders hebben ook zulke ontdekkingsreizigers gehad. Zo vaart Willem Janszoon in 1606 als eerste naar Australië in de overtuiging in Nieuw-Guinea te zijn aangekomen. 30 jaar later probeert Abel Tasman nóg een keer Australië te ontdekken, maar hij mist het enorme continent door er letterlijk omheen te varen! Onderweg ontdekt hij wel het zuidelijker gelegen Tasmanië, maar hij denkt dat hij in Zuid-Amerika is beland. Een zwarte bladzij uit de VOC-geschiedenis is echter dat onze zeelieden de eersten waren die slaven uit West-Afrika verhandelden in Amerika, een zeer lucratieve bron van inkomsten.

De grootste Nederlander

Een mooi voorbeeld van meer aandacht voor onze nationale geschiedenis van de afgelopen jaren is, in navolging van andere landen, de verkiezing van 'De grootste Nederlander' in 2004. In dit tv-programma stemden meer dan 40.000 mensen op hun favoriete nationale held. Heel loyaal, dat postuum vereren. Dat neemt niet weg dat wij Nederlanders veel van onze helden het leven zuur of zelfs onmogelijk hebben gemaakt. Beperken we ons alleen tot de top-50, dan komen we tegen Pim Fortuyn (1) en Prins Willem van Oranje (2), die we 'eigenhandig' een kopje kleiner hebben gemaakt. Daarnaast zijn er de wereldberoemde schilders Rembrandt (9), die armoedig stierf en Vincent van Gogh (10), die in zijn hele leven maar één schilderij verkocht. Van ellende pleegde hij zelfmoord. Of neem raadpensionaris (hoogste bestuurder) Johan van Oldenbarneveldt (24), die we zonder enig protest lieten executeren vanwege zijn godsdienstconflict met stadhouder Prins Maurits. Om dezelfde reden werd staatsgeleerde Hugo de Groot - die van de boekenkist- (31), veroordeeld tot levenslang. En dan Johan de Witt (32), die oorlogen won en een economische grootmacht van ons land maakte. Tijdens een lugubere slachting werd hij samen met zijn broer Cornelis in 1672 gelyncht door het volk. Wat dat betreft brachten de winnaars in de ons omringende landen het er beter van af: België -pater Damiaan (19e eeuwse missionaris); Verenigd Koninkrijk - Sir Winston Churchill; Duitsland - bondskanselier Konrad Adenauer; Frankrijk - president Charles de Gaulle.

Greet Hofmans-affaire

De schandalen binnen de Koninklijke Familie zijn al even oud als de familie zelf. Van de potloodventerij van koning Willem III tot de buitenechtelijke kinderen van prins Bernhard. Vaak staan de smeuïge details alleen in de Nederlandse roddelbladen, maar bij koningin Juliana smulden ook de serieuze, buitenlandse media van de Oranjes. Gefascineerd door mystiek komt zij vlak na de Tweede Wereldoorlog in contact met Greet Hofmans. Deze gebedsgenezeres krijgt een innige spirituele relatie met Juliana en trekt zelfs bij haar in op Paleis Soestdijk. Midden in de bewogen tijden van wederopbouw en de Koude Oorlog blijven de bijeenkomsten niet onopgemerkt. Koningin Juliana geeft onder invloed van Greet Hofmans blijk van haar pacifistische opvattingen, zeer tegen de zin van echtgenoot Bernhard, die zijn sporen op militair gebied in de Tweede Wereldoorlog heeft verdiend. De Amerikaanse inlichtingendienst CIA, in die jaren '50 op communistenjacht, houdt een oogje in het zeil. Wanneer dan ook nog eens geruchten de ronde doen over een relatiecrisis tussen Juliana en Bernhard, wordt de situatie onhoudbaar. Premier Willem Drees grijpt in en verbreekt de contacten tussen Juliana en Greet Hofmans. Hofleden, betrokken bij de mystieke bijeenkomsten, worden ontslagen. In zijn pas verschenen boek 'Juliana en Bernhard', waarbij schrijver Cees Fasseur het Koninklijk Huisarchief als bron mocht gebruiken, wordt de slechte relatie tussen Juliana en Bernhard bevestigd door wat bekend is geworden als de 'Greet Hofmans-affaire'.