De pers en ethiek

In het vrt nieuws van 6 januari 2007, noemt kolonel Vaessen de pers: de vierde macht van dit land. Hij verwijst daarmee naar de drie 'traditionele' machten in een democratie: de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht. Daarmee wordt het grote belang van de pers en de media in onze moderne samenleving treffend verwoord. De voorwaarde waaraan de pers voor die macht moet voldoen zou je de ethiek van het beroep kunnen noemen. Via de pers kan zeer snel en zeer efficient een groot publiek bereikt worden dat zich op basis van de persberichten een beeld van de wereld vormt. Journalisten hebben op die manier een grote invloed op de beleving van waarden en normen in de brede samenleving. We kennen allemaal de standpunten rond het al dan niet negeren door de pers van het Vlaams Belang of de gewenning aan de beelden van geweld op tv. Een zeer recent, maar spectaculair, voorbeeld van de invloed van de pers zagen we bij de massale paniekreactie van de franstalige bevolking na een fictieve documentaire van RTBF. Ze toont ook duidelijk aan dat het voor journalisten gemakkelijk is om leugens als waarheden te verkopen. De snelheid waarmee vandaag informatie wordt vergaard en verspreid maakt controle vrijwel onmogelijk. Zelfs toppolitici werden bij de neus genomen. Toch hebben wij algemeen een vrij hoog vertrouwen in onze pers. Dat kan alleen maar omdat, bovenop de wettelijke verplichtingen, journalisten een eigen ethische code aanvaarden.

De grenzen van wat wel of niet in de pers kan verschijnen zijn niet altijd even scherp. Regelmatig ontstaan er discussies over wat correcte verslaggeving in bepaalde gevallen moet voorstellen. Zelfs ervaren beroepsjournalisten verschillen onderling soms van mening over correcte journalistiek. Dat is niet zo verwonderlijk. De realiteit laat zich immers niet zomaar in een keurslijf dwingen. Elke keer duiken nieuwe situaties op die vragen om een toetsing van de deontologische regels.

We bekijken enkele situaties uit het recente verleden en de manier waarop de pers hiermee omging.

In het voorjaar van 2006 werd in het station van Brussel Centraal Joe Van Holsbeeck vermoord door twee minderjarige Poolse jongens. Grof gesteld is dit een 'vette kluif' voor de pers. Eén van de knelpunten in de verslaggeving was het publiceren van de foto's van de daders. Een artikel in het Strafwetboek verbiedt elke publicatie door middel van tekst, foto's of afbeeldingen waaruit de identiteit kan blijken van een minderjarige persoon.
Het Brusselse parket vroeg met aandrang niet langer herkenbare foto's of bewegende beelden te verspreiden van de twee verdachten in de zaak Joe Van Holsbeeck. Het vreemde was echter dat justitie aanvankelijk zelf beelden van de aanranders had verspreid. Hoewel de pers dus sterke argumenten in handen had om verder te gaan met het verspreiden van herkenbare beelden, werd de oproep van het parket door omzeggens alle nieuwsmedia gevolgd. Op zo'n moment treedt dus een 'deontologische reflex' op. Men was het er over eens dat, eens de minderjarigheid van de daders aangetoond was, herkenbare foto's ethisch niet meer aanvaardbaar waren.

De zaak Van Holsbeeck kreeg binnen het kader van de persethiek nog een vervolg. Naar aanleiding van de begrafenis van Joe maakten de ouders zich grote zorgen over de sereniteit bij de plechtigheid, met het hele mediacircus (inclusief buitenlandse zenders) in en rond de kerk. Uiteindelijk bereikten ze een akkoord met de vakvereniging van beroepsjournalisten om het aantal fotografen en cameramensen te beperken.

Toen zich korte tijd later een gelijkaardige situatie aandiende, kon vrij snel een regeling gevonden worden waarbij de belangen van alle partijen gerespecteerd werden. Op 17 mei 2006 werd Luna Drowart begraven. De kleuter werd in het centrum van Antwerpen vermoord door de op hol geslagen Hans Van Themsche. De grootvader van Luna nam contact op met secretariaat van beroepsjournalisten en bereikte al snel volgende overeenkomst: tijdens de dienst mocht één fotograaf van het persagentschap Belga beelden maken. Hij kreeg het verzoek niet in te zoomen op de gezichten van naaste familieleden. Verder mochten VRT en VTM elk één camera plaatsen in het hoogkoor van de kerk en kregen ze hetzelfde verzoek. Zowel de fotograaf als de televisiezenders zouden daarna hun beelden vrij ter beschikking stellen aan binnen- en buitenlandse journalisten.

In beide bovenstaande voorbeelden 'beperkt' de verenigde pers dus vrijwillig het recht op persvrijheid vanuit ethische redenen. Ongetwijfeld grote financiële belangen werden ondergeschikt aan het respect voor de families. Pers en ethiek kunnen dus wel degelijk hand in hand gaan.

Een volgend voorbeeld toont aan dat de persmensen soms ook het been stijf kunnen houden en ingaan tegen bepaalde richtlijnen.
Toen enige tijd geleden de Ketnet-wrapper Tom Gernaye werd betrapt op het bezit van kinderporno, werd zijn naam in vrijwel alle kranten voluit geschreven. Toch bestaat er zoiets als 'het recht van privacy en het vermoeden van onschuld'. Met andere woorden: zolang iemand niet is veroordeeld, wordt de naam enkel afgekort vermeld, in dit geval dus Tom G. De VVJ (Vlaamse Vereniging van Beroepsjournalisten) oordeelde dat Tom Gernaye een publieke figuur is en dat wat hem ten laste werd gelegd relevant was voor zijn rol als Ketnet-gezicht. Volgens hen gold hier de anonimiseringsverplichting niet.

Het spreekt vanzelf dat de problematiek van ethiek in de pers te ruim is om in een kort bestek grondig te behandelen. Wat ik met deze tekst wil aantonen, namelijk dat ethische overwegingen in het publiceren van media een voortdurende evenwichtsoefening vragen, mag uit het bovenstaande blijken.

Tot slot nog één bedenking: in een democratie zorgt persvrijheid en het behandelen van belangrijke maatschappelijke vraagstukken vanuit verschillende invalshoeken ervoor dat het publiek een ruim, genuanceerd beeld van de werkelijkheid krijgt. Je zal dan ook geen persvrijheid vinden in dictatoriale regimes. Stof voor een andere verhandeling?