Parallellen en beinvloeding

In hoeverre heeft de totstandkoming destijds van het CDA invloed gehad op het ontstaan van de Protestantse Kerk in Nederland? Zijn er in de geschiedenis na 1945 handvaten te vinden die de samenhang van deze processen wellicht aantonen? Heeft het CDA de totstandkoming van de PKN (Protestantse Kerk in Nederland) bemoeilijkt of vergemakkelijkt? Aan het beantwoorden van deze vraag zou je een interessante studie kunnen wijden. In ieder geval zijn er wel parallellen. Maar die parallellen zijn er ook met andere organisaties die met elkaar samengaan of fuseren, zoals bijvoorbeeld op het gebied van de onderwijsinstelling waar ik aan verbonden ben. Ik maakte in dat kader fusies van scholen mee en fusies van besturen. Daarbij merkte ik op dat de vroegere identiteit, als ik die zo noemen mag, nog heel lang gehandhaafd bleef binnen de nieuwe structuur en slechts langzaam op de achtergrond geraakte. De fusie is er wel op papier, maar de geesten zijn nog gescheiden. Het doet mij denken aan het feit hoe CDAer Thijs Wöltgens in Limburg wordt ontvangen met dansmariekes en CDAer Brinkman in Scherpenzeel met de Bijbel. Wanneer beiden echter met elkaar overweg kunnen en constructief kunnen samenwerken hindert mij dat overigens in het geheel niet, integendeel: ik denk dat het goed is dat beide vormen binnen een organisatie mogelijk zijn, zonder dat men elkaar veroordeelt.

Maar wat is dat CDA (opgericht in 1980) nou eigenlijk? Ooit kenden we de katholieke KVP, voortzetting van de in 1926 opgerichte RKSP, de ARP, opgericht in 1879 door Abraham Kuyper, de partij voor de gereformeerden en wat zwaardere Hervormden (gereformeerde bond) en de CHU, opgericht in 1908 voor de ‘gewone hervormden’, de middenorthodoxie zullen we maar zeggen. Die drie partijen hoorden bij drie stevige zuilen: katholiek, gereformeerd en hervormd, waarbij aangetekend dient te worden dat hervormd staat voor een uiteenlopend scala van geloofsbeleving.
Samen wil men nu Christen Democratische politiek bedrijven. Ik noem een aantal factoren die hebben kunnen geleid tot het samengaan van KVP, ARP en CHU:

• Het verdwijnen van de zuilen, het openzetten van de hekken en openheid naar buiten toe.
• Het proces van de individualisering.
• De aloude scheiding van kerk en staat.
• Secularisatie.
• Economische redenen.

Daarbij is er op allerlei gebied een neiging om grotere gehelen te gaan vormen. Bedrijven fuseren, schoolbesturen fuseren, burgerlijke gemeente fuseren, enz. Wanneer we ons dan ook afvragen of het CDA de totstandkoming van de PKN heeft bemoeilijkt of vergemakkelijkt, dan kunnen we eigenlijk in eerste instantie niet anders zeggen dan dat het beide processen zijn die passen in ons tijdsbestel. Maar bemoeilijkt of vergemakkelijkt....? “De PKN was er ook gekomen zonder het CDA”, zo werd tijdens het college van maandag j.l. in dit kader reeds opgemerkt. Terzijde merk ik op dat CDA en PKN regelmatig overleg plegen met elkaar over ontwikkelingen in onze samenleving.

De PKN ontstond in 2004 uit drie kerken na een ‘samen op weg proces’ van ruim 40 jaar. Katholieken deden niet mee. Eigenlijk was direct na de tweede Wereldoorlog al een vorm van overleg begonnen tussen Hervormden en Gereformeerden. Van een echte fusie is naar mijn mening echter geen sprake. Het betreft in feite een hereniging, immers: in 1886 (doleantie) had een groot aantal verontruste gelovigen de hervormde kerk verlaten om zich in 1892 te verenigen met een deel van hen die in 1834 (afscheiding) die kerk reeds verlieten. Zo waren de gereformeerde kerken ontstaan, waarbij de figuur van Abraham Kuyper, de oprichter van de ARP, een grote rol speelde. Welnu: Hervormd en Gereformeerd kwamen na 118 jaar weer bij elkaar en de Lutherse kerken, verre in de minderheid sloten zich daarbij aan, dit alles na een lang proces van voorbereiding.
Niet alle Gereformeerden waren daar blij mee. Ook niet alle Hervormden, waarvan een deel van de Gereformeerde Bond binnen de Nederlands Hervormde Kerk een nieuw kerkverband stichtte: de ‘Hersteld Hervormde Kerk’. Zoals bij elke fusie blijft binnen de PKN de vroegere identiteit een grote rol spelen, want tussen Hervormden en Gereformeerden is/was nu eenmaal een groot cultuurverschil ontstaan in de loop der jaren en in menige gemeente zijn de ‘clubjes’ van gereformeerden en hervormden aanwijsbaar.

Er zijn dus parallellen en overeenkomsten wanneer men spreekt over processen van fusies, hereniging of samengaan. Wanneer we ons afvragen wat de totstandkoming van de PKN bemoeilijkt heeft, dan wijzen we op de kerken zelf, en dan met name de perikelen in de Hervormde kerk rond het standpunt van de Gereformeerde Bond.

En wat heeft de fusie dan vergemakkelijkt? In dat verband wijs ik evenals bij de vorming van het CDA naar een enkele punten die daar denkelijk een rol in speelden:

• Het verdwijnen van de zuilen, het openzetten van de hekken en openheid naar buiten toe (zoals ook bij het CDA en de scholenfusies)
• De basis van het geloven, liggend in het Evangelie.
• De terugloop van het aantal gelovigen en ambtsdragers.

Concluderend zouden we kunnen stellen dat de geschiedenis na 1945 de noodzakelijke handvaten, mogelijkheden en openingen heeft geboden voor processen van fusie, hereniging en samengaan.
Op kerkelijk en op politiek gebied ontstonden ten gevolge daarvan verbanden van verontrusten die zich voelden aangetast in hun identiteit. Te denken valt in dezen aan een omroep als de EO, een partij als de ChristenUnie, reformatorische scholen en de recent onstane Hersteld Hervormde Kerk.