Paus Benedictus en de rehabilitatie van Williamson

Paus Benedictus heeft een bisschop terug de kerk in gevraagd die het bestaan van de Holocaust ontkent. Door de rehabilitatie van deze bisschop, Williamson, zegt de kerk als het ware dat er nooit joden zijn gestorven door Nazi Duitsland in de tweede wereld oorlog. Hoe moet de paus hier mee omgaan om het vertrouwen in de katholieke gemeenschap te behouden?

Hoe het probleem ontstond

Waarom Williamson uit de kerk werd gezet
Er was eens een aartsbisschop, Lefebvre genaamd. Samen met een paar vrienden leidde ze een ultraconservatief clubje: de Maatschappij van Sint Pius de tiende. Met z’n allen streden ze tegen de vernieuwingen in de kerk die de Tweede Vaticaanse Concilie met zich meebracht. Wat zo’n Concilie precies inhoudt doet er verder niet echt toe, maar in deze werd onder andere gepleit voor dialogen met andere godsdiensten. Maar dat mag helemaal niet, vond Lefebvre. Om de kerk terug te pakken wijdde hij in 1988 vier bisschoppen in. Het inwijden ging echter zonder de noodzakelijke toestemming van het Vaticaan. Hier was Paus Johannes Paulus de tweede niet van gediend, en excommuniceerde Lefebvre en zijn vier bisschoppen. Voor gelovigen een zware straf, want daarmee wordt je als het ware uit de kerk gebannen.

Benedictus wil Williamson weer binnen de katholieke kerk
Op zaterdag 24 januari, heeft Benedictus besloten de excommunicatie op te heffen, door de vier bisschoppen zogenoemd te rehabiliteren. De paus had hier op het eerste gezicht een goede reden voor, hij werkte aan een grote verbroedering en vond de vier geëxcommuniceerde bisschoppen maar zielig. De paus had echter niet rekening gehouden met het feit dat een van de vier bisschoppen, Richard Williamson, een week ervoor een nogal omstreden interview gehouden had. In dit interview zei hij dat hij vond dat op grond van historische bewijzen, er nooit 6 miljoen joden in de Holocaust zijn vermoord. Geen enkele jood zou in een gaskamer zijn omgekomen, omdat die er niet zouden zijn. Er zouden in totaal slechts 200, hooguit 300 duizend joden zijn vermoord.

De paus wil dus iemand waarvan hij weet dat deze openlijk twijfelt aan een van ’s werelds ergste misdrijven, weer terug hebben in de katholieke kerk. Samen met het feit dat de paus een tijdje daarvoor de joodonvriendelijke oorlogspaus, Pius de twaalfde, zalig wilde verklaren, maakt de relatie tussen het Vaticaan en de joodse gemeenschap erg slecht.

De vorige paus, dat was Johannes Paulus de tweede, had de band met de joodse gemeenschap proberen te verbeteren. Hij bezocht Israël en liet er in 2000 een brief achter waarin hij vergeving vroeg voor het lijden dat de joden in de loop van de geschiedenis was aangedaan. Paus Benedictus heeft er eigenlijk voor gezorgd dat die moeite voor niks was.

De gevolgen van de rehabilitatie

Het vertrouwen in hem is door de rehabilitatie van Wiliamson voor veel joden dan ook flink geschaad. Maar niet alleen de joodse gemeenschap verliest het vertrouwen in Benedictus, ook de katholieken zelf beginnen zich af te vragen bij wat voor kerk ze nou eigenlijk horen. Een kerk die door het opheffen van de excommunicatie van Williamson, nu indirect zelf ook een beetje achter zijn opvattingen over de Holocaust staat.

Vertrouwen is erg belangrijk, zonder vertrouwen kun je eigenlijk geen mensen aan je binden. Wat dat betreft lijkt deze crisis ook een beetje op de economische crisis. Klanten bij een bank vertrouwen erop dat hun geld in veilige handen is, de klanten van een geloof vertrouwen dat de kerk een veilige verblijfplaats blijft. Zonder het vertrouwen raak je je klanten kwijt. Een paus mag, vind ik, niet aan het hoofd staan van een miljard rooms-katholieken, zonder dat deze in hem geloven en hem vertrouwen.

Hoe vergaar je vertrouwen en wat kenmerkt een goed leider?

Om zoveel mensen vertrouwen in je te laten hebben, is adequaat leiderschap nodig. Bijtijds leiderschap. Je moet dicht bij je mensen staan, eropuit trekken om ze op te zoeken. Je moet integer zijn, betrouwbaar, eerlijk en niet onbelangrijk, je moet je eigen fouten kunnen inzien en je excuses daarvoor aanbieden. Alleen zo is vertrouwen te winnen. Benedictus pakte het aan het begin van zijn periode al verkeerd aan, anders dan zijn voorganger kwam hij nauwelijks zijn eigen Vaticaan uit. Johannes Paulus de tweede was qua opvattingen net als Benedictus vaak ook vrij conservatief. Maar dat werd meer geaccepteerd omdat hij dichter bij de mensen stond. Mensen hadden meer vertrouwen in hem, onder andere doordat hij gebruik van goede en moderne communicatie. Binnen en buiten het Vaticaan. Hiervoor had de paus een Spanjaard aangenomen die hij als hoofd communicatie benoemde. Met zo iemand zou het waarschijnlijk bekender zijn geweest wat voor uitspraken Williams had gedaan en zou hij waarschijnlijk ook niet meer door de paus zijn gerehabiliteerd.

Ook bezocht Johannes Paulus vaker en meer steden dan zijn opvolger en verscheen hij meer op TV. Benedictus ontbreekt het dus aan goed leiderschap, want goed leiderschap is vertrouwen hebben, en vertrouwen kun je krijgen als je dichter bij de mensen staat. Het is ook weer niet altijd nodig om goed leiderschap te hebben, vaak kun je je als paus ook uit de voeten met je eigen kennis, want dat heeft de man wel. Maar bij een crisis als deze wel.

De reactie van Benedictus op de problemen rond de rehabilitatie

Zo komen we bij het laatste punt, want Benedictus reageert ook niet goed op de crisis. Bij situaties als deze is het protocol om zo snel mogelijk te handelen, meteen to point, excuses aanbieden en daden stellen. Wanneer Benedictus direct een persconferentie zou geven waarin hij zijn excuses aan zou bieden, een onderzoek naar de discommunicatie in het Vaticaan in zou stellen en zou bezweren dat voor iedereen die openlijk twijfelt aan het bestaan van de Holocaust geen plaats zou zijn in de katholieke kerk. Maar dit deed hij niet. In plaats daarvan bleef hij als een oude koning op zijn troon in het Vaticaan zitten, zonder verantwoording af te willen leggen.

Ook is het erg belangrijk de regie bij zo’n crisis in eigen hand te nemen. Ook hier gaat het weer om een goede communicatie. Een kardinaal klaagde in een interview op Radio Vaticana dat hij nauwelijks was geïnformeerd door zijn collega’s over Williamson. Het Vaticaan heeft trouwens vorige week woensdag besloten dat Williamson openbaar en ondubbelzinnig intrekt. Zaterdag meldde Williamson daarop dat hij dat nog niet van plan was. Het beeld dat de wereld nu krijgt over het Vaticaan onder leiding van Benedictus, is een anarchistisch clubje waar de paus geen grip meer heeft op zijn kardinalen. Ook het feit dat de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de paus heeft moeten bellen om hem te vragen of hij duidelijk afstand wilde nemen van de uitlatingen van Williamson, zegt denk ik wel dat hij niet echt heel goed bezig is.

Wat kan er worden gedaan?

Andere nieuwe paus
Nou, dan de antwoorden op de vraag hoe de crisis de wereld uit geholpen kan worden. Een manier is om de huidige paus af te zetten. Aangezien dit nog nooit is gebeurt zal het nu ook wel niet gebeuren, maar er staat in het kerkelijk wetboek dat de paus afgezet kan worden. Dit kan bij een van de drie volgende gebeurtenissen: Ten eerste als de paus verstandsonbekwaam is geworden en dit is vastgesteld door een arts. De paus zal dan niet echt meer in staat zijn (juiste) beslissingen te nemen. Ten tweede als de paus een religieus dogma ontkent. Door bijvoorbeeld te zeggen dat Adam en Eva nooit hebben bestaan. De paus wordt dan gezien als ketter en moet worden afgezet. Ten derde, als de paus een zware zonde begaat. Waarschijnlijk wordt deze crisis niet beschouwt als een dusdanig zware zonde om de paus af te zetten, ook heeft hij geen dogma ontkent of is hij verstandonbekwaam geworden – voor zover wij weten. Het is dus niet reëel dat de paus wordt afgezet, zeker niet omdat hij dan de eerste zou zijn.

De paus kan wel zelf aftreden, ik denk echter niet dat hij dat van plan is. Het aftreden van een paus is volgens mij ook nog nooit gebeurt. Paus Johannes Paules de tweede dacht, volgens zijn testament, in 2000 aan aftreden. Ondanks zijn zwakke toestand, hij had bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson, bleef hij paus tot hij stierf. Het is ook niet echt reëel dat Benedictus af zal treden.

Het zou voor de katholieke kerk wel beter zijn als er een andere paus komt waar meer vertrouwen in is. Voor de crisis zou het ook goed zijn als hij zou worden vervangen door een vertrouwelijker iemand die ook beter omgaat met dusdanige situaties.

Andere zelfde paus
Een andere oplossing is als de paus zelf verandert. Het belangrijkste is dat hij zijn vertrouwen moet proberen terug te winnen. Om te beginnen moet hij openlijk zijn excuses aanbieden over het feit dat hij Williamson rehabiliteerde. Het is voor de katholieke kerk belangrijk dat er duidelijk afstand wordt gedaan van rechts extremisme. Niet alleen zal de kerk erg onbetrouwbaar overkomen als daar niks aan wordt gedaan, het is ook erg lullig tegenover bijvoorbeeld de joodse gemeenschap. Daarna kan hij gaan werken aan het vertrouwen in hem op de lange termijn. Dichter bij de mensen gaan staan door ze bijvoorbeeld vaker te bezoeken. Hij zal menselijker moeten worden. Ook de communicatie in en om het Vaticaan zal moeten verbeteren. Tot die tijd is het hopen dat er niet een nieuw lefebvriaans lijk uit de kast komt vallen.