De e-wereld: surrealistische werkelijkheid?

Elektronische ontwikkelingen spelen een steeds grotere rol is ons bestaan. Een van de gevolgen hiervan is dat informatie op papier moet wijken voor een digitale variant. De nieuwe toepassingen leiden soms tot een bizarre situatie. Dit artikel belicht een aantal voorbeelden uit de alledaagse praktijk.

Papier versus digitaal

E-versies lijken het steeds vaker te winnen van hun papieren tegenhangers: de geschreven pers ziet het aantal papieren abonnementen behoorlijk teruglopen: lezers kiezen massaal voor een digitale editie. Boeken verschijnen in elektronische vorm met bijbehorende uitleesapparaten en de elektronische agenda heeft in veel gevallen de taak overgenomen van de papieren agenda. Deze ontwikkelingen lijken voor de consument goed uit te pakken, maar roepen wel wat vragen op.

Archivering

Veel archieven kampen met fors ruimtegebrek door alle geschriften die er sinds jaar en dag worden bewaard. Langdurige opslag, onder niet altijd optimale omstandigheden, kan de kwaliteit van een dergelijk archief behoorlijk aantasten. Schadelijke invloeden van buitenaf als insecten, licht, vocht en schimmel en/of een slechte kwaliteit van (printer)inkt of papier komen de leesbaarheid en bruikbaarheid zeker niet ten goede. Digitale opslag lijkt daarom een goed alternatief.

Hoewel een digitaal archief minder fysieke ruimte inneemt, legt het wel een groter beslag op het milieu: er is een enorm stroomverbruik gemoeid met het opslaan en toegankelijk houden van alle digitale informatie. Omdat er nu minder op fysieke ruimte beknibbeld hoeft te worden, bestaat de neiging steeds meer informatie steeds langer te bewaren: veiligheidsredenen spelen hierbij eveneens een rol. Digitale opslag staat echter regelmatig ter discussie; niet alleen wat betreft een mogelijke schending van privacy, maar ook vanwege de houdbaarheid van de opslagmedia.
Al bestaat er vooralsnog geen reden tot ongerustheid hierover, toch is papier wat dat betreft – ondanks de eerder opgesomde gevaren – vermoedelijk wel in het voordeel. Wel zorgelijk is de onmogelijkheid opslagmedia uit te lezen. Dit vormt een wezenlijk probleem, omdat de vereiste apparatuur hiervoor dikwijls niet meer voorhanden is. Wie beschikt er bijvoorbeeld nog over een diskettepoort om een floppy uit te lezen?

Storingen: excuses voor het ongemak

Artsen en tandartsen maken in hun praktijk gebruik van een gedigitaliseerd afsprakensysteem en zien af van een schaduwsysteem op papier. Dit werkt uitstekend, totdat het systeem een keer crasht. In de papierloze praktijk zijn gemaakte afspraken daarna moeilijk te achterhalen. De gegevens van een aantal patiënten worden niet opnieuw ingevoerd, waardoor zij voor niets op het met hen afgesproken tijdstip verschijnen.
Dan zijn er de elektronische patiëntendossiers; de invoering ervan roept bij veel mensen weerstand op. Hoe betrouwbaar is opslag van hun medische gegevens? Hetzelfde geldt voor degenen die gebruik maken van de - overigens aantoonbaar in veel gevallen succesvol gebleken - e-therapy: psychologische internettherapie. Behaalde resultaten wegen dan niet op tegen de gevolgen van eventueel misbruik van patiëntengegevens.

Ook op het gebied van internetbankieren kunnen onwenselijke situaties ontstaan. Websites die heel frequent onbereikbaar zijn ‘wegens onderhoud of storing’ zorgen voor de nodige irritatie bij de rekeninghouder. In het meest extreme geval, zoals recent bij de problemen rond de DSB Bank, is de website vanwege een run op de bank volledig onbereikbaar; vanaf dat moment kunnen rekeninghouders niet over hun rekening beschikken.

Onder het mom dat het beter voor het milieu en gemakkelijk voor de klant is, worden banken steeds terughoudender met het verzenden van papieren rekeningafschriften. DSB stuurde klanten – na een ontvangstbevestiging dat de e-rekening geopend is – zelfs geen enkel afschrift. Als de thuisbankiers meegaan in dit papierloos bankieren en niet zelf een afschrift printen (of een schermafbeelding opslaan), wordt het vooralsnog gissen naar het saldo op de rekening en de eventuele vordering op de bank.

Jong geleerd is oud gedaan?

Om van allerlei administratieve toepassingen gebruik te maken is een heel scala aan codes en wachtwoorden nodig. Dat dit bij geestelijke aftakeling voor problemen kan zorgen, wordt door ontwikkelaars te gemakkelijk afgedaan met het argument dat de huidige generaties opgegroeid en dus vertrouwd zijn met alle vormen van elektronica. Weliswaar zijn ook veel senioren van nu op tal van gebieden actief op de computer, de technologische ontwikkelingen gaan echter zo snel, dat het op een gegeven moment voor ouderen - al dan niet van jongs af aan vertrouwd met de pc - toch te lastig wordt zich weer een nieuwe versie van het vertrouwde programma eigen te maken.

Bij een veelvoorkomende ouderdomsziekte als bijvoorbeeld Alzheimer gaat immers de betekenis van de eenvoudigste handelingen al verloren, laat staan dat het nog lukt om flexibel van weer een vernieuwd computerprogramma gebruik te maken. Dit geldt al helemaal voor administratieve doeleinden. In de toekomst kan dit veel (oudere) gebruikers en hun omgeving tot wanhoop drijven. Het opruimen van een papieren chaos is zeker geen pretje, maar nog altijd te verkiezen boven een lastig inzichtelijk te krijgen digitale chaos.

Maar ook wanneer ouderdom speelt, is er goed nieuws. Zo worden ouderen die vergeetachtig worden met behulp van een verpleegkundige op afstand en een webcam begeleid bij het innemen van hun medicijnen. Ook een contactmoment met hun zorgverlener via de webcam wordt door deze mensen als waardevol ervaren.
Speciaal voor dit doel is eenvoudig te bedienen apparatuur ontwikkeld; laagdrempeligheid werkt dus goed.

Vervreemdend

Geregeld doen zich op internet pijnlijke missers voor, die een vervreemdend effect hebben. Een door een zoekmachine geplaatste advertentie bij een artikel over de landbouwproblematiek in ontwikkelingslanden, waarin ook hongersnood aan de orde komt, verwijst doodleuk naar adviezen om te vermageren, lichaamsvet te verbranden en naar tips hoe de kilo’s eraf kunnen vliegen.

Een vliegtuigreservering via internet gaf als alternatieve route voor een vlucht vanuit Syrië naar Europa een verbinding vanaf Haifa in Israël. Een alternatief dat in de praktijk volstrekt onhaalbaar is, gezien de politieke verhoudingen tussen beide landen. Zijn de andere alternatieven die worden geboden wel betrouwbaar?

Niet negatief, maar wel een vreemde ontwikkeling is die op het gebied van fotograferen. Foto’s worden immers steeds minder vaak op papier afgedrukt; wel worden ze – dankzij de digitale techniek – op doek geprint. Waar eerst schilderijen als poster op papier gereproduceerd werden, fungeert nu de foto op doek als schilderij.

Het voordeel van de twijfel

De voorbeelden in dit artikel zijn slechts een greep uit de praktijk van alledag; het is haast ondoenlijk een volledig beeld te bieden van wat er allemaal speelt. Veel vernieuwingen lijken gelukkig positief uit te pakken. Toch zijn niet alle gevolgen van de elektronische ontwikkelingen goed te overzien. Enige twijfel is daarom terecht.
De rol van papier is ook in het digitale tijdperk nog niet uitgespeeld, al is het maar om – gezien de twijfels – bij problemen houvast te bieden. Het gevaar dat vertrouwelijke gegevens uitlekken omdat een papieren archief bij het vuil wordt gedumpt, is te vergelijken met elektronische bestanden die door nonchalance en nalatigheid in verkeerde handen vallen.