Turkije en Israël: een alliantie onder druk

Turkije is bezig zijn invloed uit te breiden naar ‘het oosten’. Het land voelt zich door Europa niet echt warm bejegend en zou dat willen compenseren met meer invloed in de islamitische en Arabische wereld. Westerse verklaringen wijzen meer op het islamitische karakter van de huidige Turkse regering onder Recap Tayyip Erdogan. Terwijl Turkije steeds meer toenadering zoekt met zijn moslimbuurlanden, lijkt het erop dat tegelijkertijd de strategische alliantie met Israël aan het afkalven is. Of de trend van een zich sterk op de oostelijke en zuidelijke buurlanden oriënterend Turkije doorzet, valt nog te bezien, daarvoor wordt de regio te veel gekenmerkt door onverwachte en onvoorziene gebeurtenissen, die al meer dan eens een in gang gezette ontwikkeling abrupt beëindigden. Maar als de trend doorzet, kan zij wel eens leiden tot grote geopolitieke veranderingen in het oostelijke deel van de Middellandse Zee en het Midden-Oosten.

Hoe het ook zij, een nieuw politiek en militair evenwicht in de regio gaat langzaam vastere vormen aannemen. De nieuwe vriendschap van Turkije met Syrië, de samenwerking met Irak en Turkijes aarzeling om mee te doen met de internationale isolering van Iran om diens atoomprogramma wijzen alle in die richting.

Een nieuwe Turkse geopolitieke strategie

Turkije is bezig de banden met Syrië, Irak en Iran aan te halen – landen waarmee het tot voor kort in onmin leefde. Daarnaast probeert het zijn contacten uit te breiden in de Kaukasus – met als bekendste voorbeeld Armenië, waarmee het een beladen geschiedenis deelt – en in Turkstalig Centraal-Azië. En wat vooral in NAVO-kringen tot enige nervositeit leidt, zijn de verbeterde Turks-Russische relaties.

Turkije lijkt zich te ontwikkelen tot een stille bemiddelaar voor conflicten in de regio of in ieder geval tot een land dat contacten tussen openlijke vijanden gaande kan houden. Zo speelt het op de achtergrond een rol in de voorzichtige gesprekken tussen Israël en Syrië en tussen Iran en de VS. Turkije wil rust in zijn omringende landen, zodat het zijn economische ontwikkeling zo ongestoord mogelijk kan voortzetten. In dit licht kan ook de verbeterde relatie met Saoedi Arabië worden gezien. Beide landen hebben vergelijkbare belangen in Libanon dat nog niet zo lang geleden door Israël als zijn achtertuin werd beschouwd.

Turkije is bij dit alles in het diplomatieke gat gesprongen dat door de geringe aandacht voor de regio van de kant van de VS onder George Bush was ontstaan. Het lijkt met de komst van Barrack Obama deze rol niet meer te willen opgeven.

De verbeterde relaties van Turkije met de Arabische en islamitische landen lijken ten koste te gaan van de relaties met Israël. De openlijk beleden reden waarom Ankara het afgelopen jaar afstand heeft genomen van Israël, is de Israëlische invasie in Gaza rond de jaarwisseling van 2008 op 2009, waarbij honderden onschuldige burgers werden gedood. De diepere oorzaak lijkt echter te zijn dat de nauwe banden met Israël voor de Turkse regering steeds meer een last worden bij haar pogingen haar invloed in de moslimwereld te vergroten.

Turkijes pogingen om weer meer krediet op te bouwen in de moslimwereld (zijn voorganger het Ottomaanse Rijk was per slot de bezetter van grote delen van die wereld) en afstand te nemen van Israël en Europa kan zelfs een voorbode zijn van meer afstand tot de VS en misschien ook de NAVO, waarvan Turkije het enige moslimlid is. Een eerste teken hiervan kon worden gezien toen Turkije in 2003 weigerde om de vorige Amerikaanse president Bush toestemming te geven Amerikaanse troepen via een noordelijk front over Turks grondgebied Iraks Saddam Hoessein aan te vallen.

2009: een slecht jaar voor de Turks-Israëlische relaties

In 1949 was Turkije na Iran het tweede moslimland dat Israël als staat erkende – toeval of niet, Turkije, Iran en Israël zijn de enige niet-Arabische landen in het Midden-Oosten. Sinds het aan de macht komen van de islamitische AK-partij (Rechtvaardigheid en Ontwikkeling) van premier Erdogan in oktober 2002 zijn de Turks-Israëlische relaties onder druk gekomen. In 2009 werd dit voor iedereen duidelijk zichtbaar.

29 januari 2009 verliet premier Erdogan boos het Wereld Economisch Forum in Davos (Zwitserland) tijdens een debat over de Israëlische invasie in Gaza, die kort daarvoor was beëindigd. Hij beschuldigde Israëls president Shimon Peres van ‘barbaarse’ daden tijdens de 22-daagse oorlog waarbij zo’n 1.400 Palestijnen, hoofdzakelijk burgers, waren omgekomen. “U weet precies hoe mensen te doden,” zei hij, terwijl hij zijn vinger in de richting van Peres priemde.

De beelden van dit incident maakten van Erdogan een held in de Arabische wereld. Ook Iran zag het met genoegen aan.

In september zegde de Turkse minister van buitenlandse zaken, Ahmet Davutoğlu, een bezoek aan Israël af, nadat de Israëlische autoriteiten hem duidelijk hadden gemaakt dat hij geen toestemming kreeg de Gaza-strook te bezoeken. Davutoğlu is de architect van Erdogans nieuwe geopolitieke strategie.

Een nieuw dieptepunt werd in oktober bereikt toen Ankara Israël weerde van een luchtmachtoefening in Centraal-Anatolië. Aan deze jaarlijkse oefening nemen sinds 2001 de VS, Turkije, Israël en enkele NAVO-bondgenoten deel. Erdogan nam deze stap deels ook onder binnenlandse politieke druk. Velen in Turkije wilden geen Israëlische militaire vliegtuigen boven Turkije, terwijl andere toestellen nog vrijwel dagelijks de Gaza-strook aanvallen.

Aan de andere kant explodeerde de Israëlische woede toen de Turkse TV een serie uitzond waarin Israëlische soldaten kinderen doodden. Een diplomatiek protest haalde echter niets uit.

De Turks-Israëlische strategische alliantie van 1996

De spanningen tussen Turkije en Israël brengen een strategische alliantie aan het wankelen die in 1996 was gesmeed. Toen werd een overeenkomst gesloten met hechte militaire en inlichtingenrelaties tussen de twee niet-Arabische militaire machten en Amerikaanse bondgenoten in het oostelijk deel van de Middellandse Zee. Onder het pact werd Turkije Israëls beste vriend in de moslimwereld.

In de tweede helft van de jaren negentig was het Turks-Israëlische pact een logisch gevolg van gedeelde veiligheidsbelangen: beide landen waren geïsoleerd in de regio en hadden gemeenschappelijke vijanden. Met het aan de macht komen van de islamitische AK-partij kwam hier verandering in.

De ruimte die de AK-partij kreeg voor zijn koerswijziging jegens Israël werd mogelijk doordat het leger, ofwel ‘de generaals’ – de stuwende kracht achter het pact van 1996 en degenen die zichzelf graag zien als de hoeders van de seculiere, niet-godsdienstige erfenis van Kemal Atatürk – geleidelijk minder invloed hebben gekregen op de Turkse politiek. Dit kan worden gezien als een knappe prestatie van Erdogan. Het leger heeft sinds 1960 vier keer direct in de Turkse politiek geïntervenieerd, de laatste keer in 1997 toen het de islamitische voorganger van de AKP naar de zijlijn drong.

Op het moment lijkt het erop dat de generaals zich neerleggen bij Erdogans daden waarmee Turkije afstand neemt van Israël. In hoeverre zij hun verminderde invloed ook op andere gebieden blijven tolereren, blijft in de Turkse politiek altijd de vraag. Een hernieuwd ingrijpen zal ongetwijfeld weer leiden tot een nieuwe constellatie in de relaties met Israël.

Is er een toekomst voor de Turks-Israëlische alliantie?

Of voor Israël de kloof die met Turkije is ontstaan, waardoor het misschien zelfs een bondgenoot kan verliezen, echt problematisch is, is moeilijk te voorspellen. Het land bevindt zich in een periode waarin het probeert af te rekenen met veel negatieve aandacht – die het overigens zelf heeft gegenereerd – die het gevolg is van de recente Gaza-oorlog en zijn onverzoenlijke houding wat betreft het nederzettingenbeleid. Aan de andere kant zijn er nogal wat tekens die erop wijzen dat Israël zich bewust in een uitzonderingspositie manoeuvreert, een beproefd recept om Amerikaanse steun af te dwingen.

Tot nu toe heeft de Israëlische regering de kilte in de relaties met Turkije gebagatelliseerd. Danny Ayalon, staatssecretaris van buitenlandse zaken, gaf aan dat het wel niet zo’n vaart zou lopen en dat het niet meer dan logisch is dat Turkije “zijn eigen identiteit zoekt. De relaties met Turkije blijven heel hecht, ondanks de retoriek van de afgelopen tijd.” Na een gesprek met Turkse journalisten gaf hij verder aan dat de Turks-Israëlische relaties een model zullen blijven voor vreedzame co-existentie en voor de interreligieuze dialoog.


Vooralsnog overheerst het beeld van een desintegrerende alliantie en dit kan ernstige gevolgen hebben voor Israëls politieke speelruimte. Sommige commentatoren horen in de verte al echo’s van het einde van Israëls strategische relatie met Iran die in 1978-79 aan zijn einde kwam – in die periode werd het regime van de sjah vervangen door dat van de islamitische republiek.

Veel waarnemers plaatsen de strategische relatie van Israël met Turkije nog steeds op de tweede plaats, na die met de VS – een enkeling spreekt echter al in de verleden tijd. De Turkse pers, zoals de krant Hürriyet, verwacht dat de ‘ijzige toon’ nog wel enige tijd zal duren. Het Amerikaanse consultancybedrijf Strategic Forecasting merkte op dat de Turken aan het ontwaken zijn uit een negentigjarige periode van comateuze toestand op het gebied van internationale relaties. Misschien is dit wel wat Ayalon bedoelde met Turkijes zoektocht naar een eigen identiteit.

Relaties met Syrië en Iran

In 1998 dreigde Turkije Syrië nog met oorlog, omdat dat land onderdak bood aan leiders en leden van de separatistische Koerdische Arbeiderspartij (de PKK van Abdullah Öcalan). Ook de verdeling van het water van de Eufraat vormde – en vormt in potentie nog steeds – een bron van frictie. In de afgelopen maanden hebben niet minder dan tien Turkse ministers het land bezocht, om een verscheidenheid aan verdragen te ondertekenen. Ook hebben er gezamenlijke militaire oefeningen plaatsgevonden. Het is niet meer dan logisch dat Israël deze ontwikkelingen met argusogen volgt – Syrië is nog steeds zijn belangrijkste Arabische tegenstander.

Met Irak zijn er spanningen, omdat Turkije zich geregeld met een grote troepenmacht op Iraaks-Koerdisch grondgebied begeeft om Turks-Koerdische strijders te achtervolgen en uit te schakelen. Ook hier lijkt enige verbetering in de relaties te bespeuren. En dat kan slecht nieuws voor de Koerden zijn.

De relaties met Iran waren slecht, omdat Iran Turkije als vazal van de VS beschouwt. Met het meer op ‘het oosten’ gerichte optreden van Turkije, is ook op dit front sprake van een verbetering van de relaties. Hoewel het nog niet duidelijk is hoeveel invloed Turkije werkelijk heeft op het Iraanse regiem, zijn politiek tegenover Israël zal daar alleen maar positief kunnen uitpakken. Misschien zelfs dat hiermee de Iraanse hardliners enige wind uit de zeilen wordt genomen.

Erdogans pogingen te bemiddelen tussen Iran en de VS over Irans nucleaire programma vallen verkeerd in Israël. Israël wil eigenlijk niet wachten op de eventuele uitkomsten van de diplomatieke aanpak van Obama. Premier Benjamin Netanyahu en zijn (uiterst) rechtse regering kunnen zich nauwelijks inhouden om militair tegen Iran op te treden met preventieve militaire (lucht)aanvallen op de Iraanse nucleaire installaties.

Wat heeft de toekomst in petto?

Bij de verdere uitbouw van zijn economie kan Turkije geen conflicten aan zijn grenzen gebruiken. Veel verdragen die het de afgelopen tijd heeft gesloten met buurlanden, zijn gericht op verbetering van de onderlinge relaties.

Veel andere verdragen betreffen energiecontracten. Een vooralsnog lastig te duiden ontwikkeling hierbij is dat Erdogan tijdens zijn bezoek aan Iran in oktober 2009 aangaf een investering van enige miljarden dollars te willen doen in de ontwikkeling van Irans zuidelijke Pars-gasveld (tussen Katar en Iran in de Arabische/Perzische Golf). Dit zou wel eens de westerse boycot van Iran in een ander daglicht kunnen stellen. Een hogere gasproductie van Iran kan misschien zijn behoefte aan kernenergie verminderen.

Aan de andere kant weet Turkije ook heel goed dat de VS aan het onderzoeken zijn wat de nieuwe Turkse politiek voor gevolgen voor de VS kan hebben. Kan Turkije bij zijn verkoeling van de relaties met Israël en bij de verbetering van de relaties met zijn buren en Rusland zo ver gaan dat het de relaties met de VS op het spel durft te zetten?

En dan is er altijd de binnenlandse politiek en het Koerdische vraagstuk. Wat zal bijvoorbeeld het effect zijn van het recent (december 2009) weer opgelaaide geweld in Zuidoost-Turkije?

Zie ook Turkijes Midden-Oosten politiek, Turkijes Kaukasus-politiek en Gevolgen van Israëls aanval op een hulpkonvooi naar Gaza.