Turkijes Midden-Oosten politiek

In de jaren negentig van de vorige eeuw waren het islamitische Turkije en het joodse Israël trouwe vrienden. Sinds het begin van deze eeuw is de klad in de vriendschap gekomen. Turkije is zich meer en meer gaan richten op zijn andere buren in het Midden-Oosten. De politieke realiteit in de regio is echter zo complex dat het vrijwel onmogelijk is te voorspellen wat de uitkomsten op lange termijn zullen zijn van de verschillende nieuwe allianties. Ze hielden gezamenlijke militaire oefeningen, de een leverde de ander wapens en beide oefenden druk uit op buurlanden die zij als vijandig beschouwden. Vandaag de dag zien we een vrijwel constante stroom van diplomatieke ruzies tussen Turkije en Israël. De relaties zijn danig bekoeld, terwijl aan de andere kant Turkije de relaties met Iran, Irak, Libanon en Syrië sterk heeft verbeterd, geen van alle landen waarmee Israël op goede voet staat.

Omslag

De handel van Turkije met zijn zuidelijke en oostelijke buren is sterk gegroeid, de visumplicht tussen Turkije aan de ene kant en Syrië en Libanon aan de andere kant wordt dit jaar opgeheven, er staan vele gezamenlijke projecten op stapel en links en rechts worden Memorandums of Understanding getekend.

Turkije staat achter Irans nucleaire programma en na decennia van ruzie met Syrië over de verdeling van het water van de Eufraat is er nu overeenstemming om een dam aan te leggen aan de gemeenschappelijke grens. Na jaren te hebben geweigerd de leiders van de Noord-Iraakse Koerden te ontmoeten – Ankara beschuldigde hen ervan onderdak te bieden aan de separatistische Koerdische ArbeidersPartij (PKK) – heeft Turkije nu een consulaat geopend in Arbil, de hoofdstad van Iraaks Koerdistan, en doen Turkse zakenlieden goede zaken met de handel tussen de Koerdische Autonome Regio (Iraaks Koerdistan) en Turkije.

De hernieuwde toenadering tot de islamitische buren brengt Turkije grote voordelen, zowel politiek als economisch. Door de complexiteit en onvoorspelbaarheid van de ontwikkelingen in het Midden-Oosten zijn er toch ook risico’s aan de nieuwe Turkse koers verbonden.

De relaties met Israël in het verleden

Hoewel de relaties met Israël niet meer zijn zoals zij waren in de jaren negentig, mag niet worden vergeten dat zij daarvoor ook nogal afstandelijk waren, misschien met uitzondering van een korte periode in de jaren vijftig toen er onder de Israëlische premier Ben Goerion een geheime verbintenis met Turkije bestond. Die afstandelijkheid tussen beide landen bestond ondanks een gedeelde prowesterse houding en een gedeelde opvatting om het Midden-Oosten als veiligheidsprobleem te zien in plaats van als een bron van mogelijke samenwerkingsverbanden.

De reden waarom Turkije toen op die manier tegen de regio aankeek, waren

• deels van historische aard
Turkije was per slot in een niet al te ver verleden als Ottomaans Rijk de overheerser van de regio geweest.

• deels van eigentijdse aard
Als enig islamitisch NAVO-lid voelde Turkije zich niet altijd even gemakkelijk in de verdeling van de regio in een pro-Sovjet en prowesters kamp en daarom wilde het zich niet branden aan het Midden-Oosten.

Met de implosie van het Oostblok in 1989 veranderde dit alles radicaal en Turkije ging zich actief richten op het Midden-Oosten.

De rol van de Turkse strijdkrachten
De Turkse strijdkrachten speelden bij deze nieuwe oriëntatie een vooraanstaande rol, in overeenstemming met hun sterke rol in de binnenlandse politieke verhoudingen. Het Midden-Oosten werd nog steeds beschouwd als een bron van bedreigingen voor de eigen veiligheid, met name van de kant van de PKK met zijn bases in Noord-Irak en Noordoost-Syrië. In de jaren negentig viel het leger met enige regelmaat PKK-bases in Irak aan. In 1998 leidde een crisis met Syrië over de wijkplaats die het de PKK-leider, Abdullah Öcalan, had geboden, bijna tot een oorlog.

Abdullah Öcalan
In deze periode was Israël voor Turkije een nuttige militaire bondgenoot. In de crisis rond Öcalan voerde Israël ook de druk op Syrië op, zodat president Hafez al-Asad uiteindelijk Öcalan liet vallen. Deze werd ten slotte op 16 februari 1999 door Turkse commando’s gevangengenomen in Kenia, waarbij, volgens hardnekkige geruchten, de Israëlische inlichtingendienst een belangrijke rol speelde.

Mensenrechten en de Armeense kwestie
In deze zelfde periode stonden de VS en vooral Europa erg kritisch tegenover Turkije vanwege schendingen van de mensenrechten. Dit had geresulteerd in een verscherpte controle op wapenleveranties aan het land. Dankzij de goede relaties met Israël, dat niet gebonden was aan dezelfde restrictieve maatregelen als de westerse landen, was Turkije toch in staat het grootste deel van de wapenbehoefte te bevredigen.

Ook zette Turkije met succes de Israëlische politieke steun in om in de VS de pogingen van de Armeense lobby tegen te houden om de Ottomaanse genocide op de Armeniërs van 1915 als zodanig veroordeeld te krijgen.

Een nieuwe richting onder Recep Tayyip Erdogan

Vanaf het begin van deze eeuw is de macht van de strijdkrachten in de binnenlandse politiek van Turkije verminderd, terwijl die van de burgerregering is toegenomen. Dit werd pas echt duidelijk met het aan de macht komen van de islamitische AK-partij (Rechtvaardigheid en Ontwikkeling) van premier Recep Tayyip Erdogan in oktober 2002.

De AKP voelt een grotere lotsverbondenheid met de moslimlanden in de eigen regio en zij wordt bovendien geconfronteerd met de eisen van een snel groeiende economie. In 2001 stond de Turkse economie nog aan de rand van de afgrond; na een krimp van ruim 6% in 2009 als gevolg van de mondiale recessie wordt voor 2010 weer een groei van meer dan 3% verwacht.

De economische groei wordt grotendeels gedragen door het zakenleven. Vele zakenlieden hebben nauwe banden met de overheid bij wie zij steun hopen te vinden bij het aanboren van nieuwe markten. Die worden onder andere gevonden in Iran, Irak en Syrië, landen waarmee de handel in de jaren negentig uiterst bescheiden was, ondanks hun nabijheid en de grote vraag daar naar producten uit Turkije. Aan de andere kant, de groei van Turkijes economie vereist een gestaag groeiende aanvoer van olie en gas; en die zaken zijn in Iran en Irak in overvloed aanwezig.

Daarnaast werden de verschillende wapenembargo’s tegen Turkije versoepeld, omdat het land redelijk op koers lag met zijn lidmaatschapsaanvraag voor de Europese Unie. Hierdoor werd de Israëlische wapenroute minder belangrijk.

Iraks Koerdistan

De invasie van Irak in 2003, en nu juist de terugtrekking van de Amerikaanse troepen, heeft ruimte gecreëerd voor regionale machten om invloed in de regio uit te oefenen. Nu de angst voor het uiteenvallen van Irak lijkt te zijn weggeëbd – en dus het mogelijke gevaar van een onafhankelijke Koerdische staat aan zijn zuidoostelijke grens – is Turkije weer met andere ogen naar Irak gaan kijken. De handel met het Koerdische deel van dat land bloeit als nooit tevoren en ook de politieke banden zijn aangehaald.

Ironisch genoeg komen de Turken in Iraks Koerdistan Israël weer tegen. Dit land is namelijk al een tijdje bezig de militaire banden (wapens, trainingen, inlichtingen) met de Koerden uit te breiden, om een (extra) mogelijkheid te hebben Iran, en misschien ook Syrië, aan te vallen, of in ieder geval druk uit te oefenen.

Omdat Israël niet volledig op de VS vertrouwt om het Iraanse nucleaire gevaar te neutraliseren en omdat het vooralsnog geen groen licht van de VS krijgt om zelf militair in te grijpen, heeft het een uitvalsbasis nodig voor spionageactiviteiten in Iran en Syrië om in ieder geval een eigen vinger aan de pols te houden. Maar een door Israël van wapens voorzien Koerdistan is niet wat Turkije voor ogen heeft. Het houdt er te allen tijde rekening mee dat die wapens ook in handen van de PKK kunnen vallen.

Onzekerheden

Hoe zullen de buren tegen Turkije aankijken, als dit land verbonden is met Iraaks Koerdistan en er vanuit dat gebied, gesteund dan wel in gang gezet door Israël, aanvallen op Iran en Syrië worden uitgevoerd? Hoe ziet Turkijes evenwichtskunst eruit tussen het steunen van Irans nucleaire programma en het steunen van zijn traditionele bondgenoten in het westen? Wat gaat Turkije doen, als er meer sancties tegen Iran door de Verenigde Naties worden afgekondigd – Turkije is op dit moment lid van de Veiligheidsraad.

De relaties tussen Turkije en Israël staan dan wel onder druk, beide kanten doen toch ook moeite om de ‘meningsverschillen’ glad te strijken en de communicatiekanalen open te houden. Ook militaire transacties gaan door, zoals die van de levering van Israëlische onbemande vliegtuigjes.

Het ziet er naar uit dat Turkije zoveel mogelijk opties openhoudt en dat vooral naar de buitenwereld andere accenten worden gezet. Het besluit van juni 2010 van Turkije, Syrië, Jordanië en Libanon om een vrijhandelszone te vormen moet dan ook niet worden uitgelegd als een teken dat Turkije niet meer geïnteresseerd is in een lidmaatschap van de EU. Maar het feit dat premier Erdogan op de oprichtingsconferentie zeer warm werd ontvangen, is wel een teken dat Turkije een steeds belangrijker rol speelt in de Arabische en islamitische wereld.

Zie ook Turkije en Israël: een alliantie onder druk en Turkijes Kaukasus-politiek.