Turkijes Kaukasus-politiek

Bij de naam Kaukasus denken we vandaag de dag vooral aan Russische republieken als Tsjetsjenië en Dagestan. Of aan de strijd tussen Rusland en Georgië. In een iets verder verleden was er de oorlog om Nagorno-Karabach. De Kaukasus speelt een zeer belangrijke rol in de nieuwe politieke realiteit van na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991, onder meer als doorvoergebied voor olie en gas uit de Kaspische Zee en vanuit Centraal-Azië. Een centrale rol is hierbij weggelegd voor Turkije. Op het hoogtepunt van zijn expansie in de 16e en 17e eeuw had het Ottomaanse Rijk vrijwel de hele Zwarte Zee en het grootste deel van de Kaukasus onder zijn controle, hetzij onder direct bestuur, hetzij als vazalstaat. Deze gebieden maken vandaag deel uit van de Oekraïne, Rusland, Iran, Azerbeidzjan, Georgië en Armenië.

Vanaf de 18e eeuw kregen de Ottomanen steeds meer te maken met de Russische expansiedrift in de Kaukasus. Ook Iran (het rijk van de Safaviden) bleek een geduchte rivaal, niet alleen van de Ottomanen maar ook van de Russen waar het ging om de zeggenschap in de Kaukasus.

Verval van het Ottomaanse Rijk

Evenals landen als Engeland en Frankrijk probeerde Rusland zijn invloed te vergroten door zich te mengen in de binnenlandse aangelegenheden van het Ottomaanse Rijk. Aanvankelijk gebeurde dit door zich te richten op de bescherming van christelijke minderheden. Rusland wierp zich op als natuurlijke beschermheer van de orthodoxe christenen, zoals Frankrijk de katholieke gemeenschappen omarmde (Het Ottomaanse rijk in de 19e eeuw: toenemende westerse invloed).

De West-Europese landen waren beducht dat door de groeiende Russische invloed het Ottomaanse Rijk uiteen zou vallen, hetgeen Rusland vrije doorgang naar de Middellandse Zee zou geven, waardoor uiteindelijk hun eigen belangen in de regio op het spel zouden komen te staan. Het beschermen van een vrije handelsroute naar India was een van de redenen voor Engeland om in 1840-41 samen met Oostenrijk het Ottomaanse Rijk te hulp te komen om een eind te maken aan de Egyptische bezetting van Syrië en Palestina.

Russisch-Turkse oorlog

De Russisch-Turkse oorlog van 1877-78 had verstrekkende gevolgen. Montenegro, Servië en Roemenië sloten een verbond met Rusland, waarna de gezamenlijke troepen de Donau overstaken. De Russen rukten zelfs op tot voor Constantinopel. Het verdrag van San Stefano (1878) deed opnieuw alarmbellen in onder andere Engeland afgaan. Dit keer leek het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk en het oprukken van de Russen naar het zuiden wel erg reëel.

Om de Russische invloed enigszins in te dammen sloot Engeland een verbond met het Ottomaanse Rijk, in ruil waarvoor het het gezag over Cyprus verkreeg. Het congres van Berlijn onder leiding van Bismarck moest de Russische ambities verder inperken.

Met het tekenen van nieuwe grenzen ontstond met name op de Balkan een geheel nieuwe politieke constellatie. Het nieuwe vorstendom Bulgarije met Sofia bleef schatplichtig aan het Ottomaanse Rijk, terwijl het zuidelijke deel van het land onder een christelijke stadhouder deel van het Ottomaanse Rijk bleef. Oostenrijk nam het bestuur over Bosnië en Herzegovina op zich. Roemenië, Servië en Montenegro werden onafhankelijke staten. Roemenië stond Bessarabië aan Rusland af.

Tijdens de oorlog waren de Russen ook opgerukt in de Kaukasus. Zij hadden belangrijke steden als Kars en Batum veroverd. Een grote stroom vluchtelingen had zijn toevlucht in het veiliger hartland van het Ottomaanse Rijk gezocht.

Ondanks dat het congres van Berlijn in de ogen van het westen de scherpste randjes van de Russische opmars naar het zuiden af had gehaald, was Rusland een niet te onderschatten rivaal geworden van het westen. Het ging een grote rol spelen in de toekomstige verdeling van het Ottomaanse Rijk, de zogenoemde Oosterse Kwestie.

Einde van het Ottomaanse Rijk

De Eerste Wereldoorlog betekende het einde van de Ottomaanse en Russische rijken. Na de oorlog werd het Ottomaanse Rijk verdeeld. In het Anatolische kernland ontstond, na een onafhankelijkheidsoorlog geleid door Atatürk, in 1923 Turkije. In 1917 werd Rusland opgevolgd door de Sovjet-Unie.

De landen in de Kaukasus waren na de Eerste Wereldoorlog korte tijd onafhankelijk geweest. Vanaf 1922 vormden Azerbeidzjan, Georgië en Armenië een van de Sovjetrepublieken: de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek. Na 1936 vormden deze landen afzonderlijke Sovjetrepublieken.

Kaukasische broedervolkeren

De Kaukasische landen worden bevolkt door Turkstalige of islamitische volken. Dit gegeven, gecombineerd met de eeuwen van overheersing vanuit Constantinopel, waren voor Turkije voldoende reden om zich geregeld te profileren als beschermer van het gebied en van de daar wonende ‘broedervolkeren’.

Ten tijde van de Koude Oorlog was Turkije, dat in de Kaukasus een lange grens deelde met de Sovjet-Unie, van groot strategisch belang voor de Verenigde Staten en de NAVO, waarvan het het enige moslimlid was. De groepen vluchtelingen die in de 19e eeuw naar het latere Turkije waren gevlucht, werden vaak als drukmiddel tegen de Sovjet-Unie ingezet.

Nadat de Sovjet-Unie in 1991 uiteen was gevallen, gingen de Verenigde Staten met hernieuwd elan verder de Kaukasische republieken uit de invloedsfeer van Rusland te trekken om zodoende de eigen invloed in de regio uit te breiden. Het uiteindelijke doel van de VS, en ook van Rusland, is de olie- en gasvoorraden in Centraal-Azië en Azerbeidzjan onder eigen controle te brengen.

Voor het westen komt daar nog bij dat het transport via de Kaukasus moet verlopen. Het gebied neemt een cruciale plaats in op de route van de olie en het gas naar Turkije, vanwaar verder transport naar Europa kan plaatsvinden. De inzet van het westen is de route zoveel mogelijk onder zijn controle te krijgen, dat wil zeggen, zonder dat het transport over het grondgebied van zijn traditionele rivalen Rusland en Iran moet lopen.

Azerbeidzjan

Van de Kaukasische landen en gebieden is, in termen van olie en gas, Azerbeidzjan veruit het belangrijkst. Negentig procent van de Azerbeidzjaanse export bestaat uit olie en gas uit de Kaspische Zee.

Het land grenst aan Rusland, Iran, Georgië en Armenië. De Azerbeidzjaanse exclave Nachitsjevan die vrijwel geheel wordt omsloten door Iran en Armenië, heeft een kleine grens van ongeveer tien kilometer met Turkije.

Met de verkiezing in 1992 van de pro-Turkse Abülfaz Elcibey tot president leek het erop dat de Russische invloed in het gebied een gevoelige klap had gekregen. De Turkse toenadering tot het land stokte echter toen een jaar later Elcibey werd afgezet en na de daarop volgende verkiezingen werd opgevolgd door de meer op Rusland gerichte Haydar Aliyev. In 1994 opende dezelfde Aliyev de Azerbeidzjaanse energiesector voor buitenlandse investeerders. In 1999 werden in de Kaspische Zee, in het Azerbeidzjaanse deel, enorme gasvelden ontdekt.

Al vanaf het begin heeft Turkije met het westen samengewerkt bij de aanleg van pijpleidingen die de olie- en gasvoorraden van Azerbeidzjan en vanuit de landen aan de overkant van de Kaspische Zee moeten vervoeren naar de westerse oliemarkten. De pijplijn van Bakoe (Azerbeidzjan) via Tblisi (Georgië) naar Ceyhan (aan de Turkse Middellandse Zeekust, ten oosten van Adana) kwam in 2005 klaar, een jaar later de lijn van Bakoe via Tblisi naar Erzurum (Oost-Turkije).

Syrië

Deze en andere pijplijnen, zoals de Arabische Gas Pijplijn die Syrië verbindt met gasvelden in Egypte, worden aangesloten op het Nabucco-netwerk, dat de EU en de VS sinds enkele jaren promoten als een alternatief voor de afhankelijkheid van Russische gasleveranties. Vanuit Turkije en de Middellandse Zeehavens moet het gas naar een centraal distributie- en opslagknooppunt in Oostenrijk worden getransporteerd, met kleinere vertakkingen naar Italië, de Balkan en Griekenland.

Het Nabucco-netwerk moet uiteindelijk vrijwel het hele Europese gasnetwerk van gas voorzien. Behalve voor Turkije is hierbij een rol voor Syrië voorzien als doorvoerland van Egyptisch gas, en binnen de afzienbare toekomst ook van Iraaks gas. De centrale rol van Turkije als eindpunt van pijpleidingen uit Azerbeidzjaan en als schakelpunt met het Nabucco-netwerk, verklaart de recente toenadering van Turkije en Syrië (Turkijes Midden-Oosten politiek).

Syriës president, Basjar al-Asad, is er echter op gebrand een eigen, onafhankelijke buitenlandse politiek te voeren, vooral waar het Iran, Hamas, Hezbollah en Turkije betreft. De EU en de VS zullen er nog een harde dobber aan hebben het land te integreren in de Arabische wereld en de internationale (olie- en gas)markten. Alle diplomatieke, economische en financiële middelen zullen uit de kast moeten worden gehaald om Syrië naar de westerse pijpen te laten dansen. Bovendien kan in het Midden-Oosten een conflict waarbij Syrië, Libanon en Israël betrokken zijn, nooit worden uitgesloten – met alle gevolgen van dien voor de samenwerking op het gebied van de olie- en gasvoorziening.

Armenië

Een van de problemen voor Turkije wat betreft de samenwerking met de Kaukasische landen op het gebied van olie en gas is de vijandschap tussen Azerbeidzjan en Armenië. Belangrijkste conflict tussen deze twee landen is de Armeense enclave Nagorno-Karabach. Dit gebied streeft naar onafhankelijkheid of aansluiting bij Armenië. Onder Stalin werd het gebied aan Azerbeidzjan toegekend.

Aan het eind van jaren tachtig kwam het conflict weer tot uitbarsting. Bij de oorlog tussen Nagorno-Karabach en Azerbeidzjan raakte ook Armenië betrokken. In 1994 werd een staakt het vuren afgekondigd. Tot een echte, duurzame oplossing is het conflict echter nog steeds niet gekomen.

De relatie met Turkije wordt nog altijd overschaduwd door het lot van de Ottomaanse Armeniërs aan het eind van de Eerste Wereldoorlog. Sinds het onafhankelijk worden van Armenië in 1991 zijn er geen diplomatieke betrekkingen met Turkije en in 1993 sloot Turkije zelfs de gemeenschappelijke grens in verband met het conflict tussen Azerbeidzjaan en Nagorno-Karabach.

De grens tussen Turkije en Armenië is hoe dan ook niet onomstreden. Armenië beschouwt bepaalde delen van Oost-Turkije als westelijk Armenië (zo ligt de berg Ararat, het nationale symbool van Armenië, in Noordoost-Turkije).

Door de onzekere situatie in Georgië, als gevolg van diens conflict met Rusland, is Armenië belangrijker geworden als doorvoerland van Azerbeidzjaanse olie en gas. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er de laatste tijd sprake is van voorzichtige toenadering tussen Turkije en Armenië. Of de diplomatieke en politieke toenadering ook door de bevolkingen van beide landen wordt gedragen, is echter nog maar de vraag.

Georgië

Sinds de Rozenrevolutie van januari 2004 is Mikhail Saakasjvili president van Georgië. Hij vaart een ferme prowesterse koers die erop gericht is Georgië uit de invloedsfeer van Rusland te leiden. Dat Rusland dit niet zomaar laat gebeuren wordt duidelijk in de ontwikkelingen in de opstandige provincies Abchazië en Zuid-Ossetië, waar de Georgische overheid eigenlijk al vanaf de jaren negentig van de 20e eeuw weinig te zeggen heeft.

Georgië ligt op een strategisch uiterst belangrijke plek in de Kaukasus: het land grenst aan Turkije, Rusland, Armenië en Azerbeidzjan. Het is moeilijk Georgië te passeren bij het transport van olie en gas vanuit Azerbeidzjan (en Centraal-Azië) naar Turkije.

Een lastige puzzel

Het is voor Turkije erg aantrekkelijk goede relaties met de Kaukasische republieken te onderhouden. Het probleem is echter dat deze republieken onderling en met andere landen en regio’s in allerlei conflicten zijn betrokken die het voor Turkije lastig maken te opereren.

De rivaliteit tussen Azerbeidzjan en Armenië over Nagorno-Karabach is hier een duidelijk voorbeeld van. De aanleg van de spoorweg van het Oost-Turkse Kars via de Georgische hoofdstad Tblisi naar de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe illustreert dat ook met andere machten rekening moet worden gehouden. De spoorweg, bedoeld voor personen- en goederen- en olievervoer, werd in gevaar gebracht door de conflicten van Georgië met Rusland over de naar afscheiding strevende Georgische provincies Abchazië en Zuid-Ossetië.

Daarnaast moet de Turkse overheid rekening houden met zijn staatsburgers van Kaukasische afkomst (Tsjerkessen ofwel Circassiërs). De Adjaren (islamitische Georgiërs), Abchazen en Ossetiërs zijn alle vertegenwoordigd in Turkije. En zij zijn bovendien in het algemeen goed georganiseerd. En natuurlijk speelt het Armeense vraagstuk altijd een rol – waar bovendien ook door het westen naar wordt gekeken.

Ondanks Turkijes verbondenheid met het westen betrekt het nog steeds zo’n twee derde van zijn energiebehoeften uit Rusland. Ook met dat land moet het om die reden goede relaties zien te onderhouden.

Alles overziende is het voor Turkije van groot belang dat er een stabiele situatie heerst in de regio en dat het goede relaties heeft met zowel Rusland als het westen. Maar gezien de vele onderlinge fricties in het gebied is het zeer moeilijk een duidelijk en eenduidig beleid te formuleren voor zijn relaties met de Kaukasus. In 2008 kwam de Turkse premier Erdogan met het voorstel voor een Kaukasus Stabiliteitspact waarvan naast Turkije ook Azerbeidzjan, Georgië, Armenië en Rusland deel zouden moeten uitmaken. In ieder geval zolang Georgië niet met Rusland door een deur kan, is de kans op een positieve start hiervan niet groot.

Zie ook Turkije en Israël: een alliantie onder druk en Turkijes Midden-Oosten politiek.