Gevolgen van Israëls aanval op een hulpkonvooi naar Gaza

Het enteren en opbrengen naar Israël van een internationaal, maar vooral Turks, hulpkonvooi bestemd voor de Gazastrook door Israëlische commando’s op 31 mei 2010 dreigt de bilaterale relaties tussen Israël en Turkije de komende jaren verder te bekoelen en is een slag in het gezicht van de Amerikaanse Midden-Oosten politiek. Toch is het de verwachting dat Israël internationaal niet zal worden gestraft dankzij de immer sterke steun vanuit Washington.

De Turks-Israëlische relaties zullen uiterst koel blijven

Tot een paar jaar geleden was Turkije Israëls meest zichtbare geopolitieke bondgenoot in de moslimwereld. Vanaf de vroege jaren negentig van de 20e eeuw werkten de landen nauw samen op militair gebied. De afgelopen jaren is Turkijes premier Recap Tayyip Erdogan een steeds kritischer houding gaan aannemen ten opzichte van Israël. Deze houding werd vooral zichtbaar na Israëls invasie van de Gazastrook in december 2008 (zie Turkije en Israël: een alliantie onder druk).

De opstelling van Erdogan is een weerspiegeling van politieke en maatschappelijke veranderingen die Turkije op een koers hebben gezet waarin het meer afstand neemt van zijn traditionele, prowesterse en seculiere oriëntatie en waarin het zich meer profileert als een gematigd islamitisch land dat nauwere relaties nastreeft met landen in het Midden-Oosten, de Kaukasus en Rusland.

Deze heroriëntatie uit zich onder andere in de groeiende Turkse steun voor de Palestijnse zaak. Hiermee kan Turkije zijn prestige in het Midden-Oosten verder vergroten, omdat Israël daar uiterst impopulair is – hoewel niet in gelijke mate bij machthebbers en bevolking. De assertieve opstelling van Ankara past precies in zijn ambities een regionale speler van belang te worden. Dit wordt bijvoorbeeld bevestigd door het recente optreden, samen met Brazilië, om een bemiddelende rol te spelen in het nucleaire conflict tussen Iran en het westen.


Na en in reactie op de Israëlische aanval op het hulpkonvooi heeft Turkije drie voorgenomen gezamenlijke militaire oefeningen met Israël afgeblazen. De verwachtingen dat deze in de nabije toekomst alsnog zullen plaatsvinden, zijn laag gespannen. Vooralsnog wordt ook de ambassadeur die Turkije terugtrok na de aanval, niet naar Israël teruggezonden

Ondanks alles lijkt het nog te vroeg te zijn om een definitieve breuk tussen beide landen met enige zekerheid te voorspellen, hoewel sommige Turkse kranten daar wel op speculeren. Israël is voor Turkije bijvoorbeeld nog steeds een belangrijk land waar het gaat om het verkrijgen van militair materieel dat het westen liever niet direct aan het land levert.

De Turkse boosheid zal nog enige tijd duren

Het door Israël onderschepte hulpkonvooi was georganiseerd door een Turkse liefdadigheidsinstelling (de in 1992 opgerichte IHH: Foundation for Human Rights and Freedoms and Humanitarian Relief) en werd openlijk gesteund door de Turkse regering. Deze had Israël gevraagd het konvooi vrije doorvaart te verlenen.

Het feit dat het konvooi in internationale wateren is overvallen en dat de meeste dodelijke slachtoffers Turkse staatsburgers waren, heeft tot grote woede bij het Turkse publiek geleid. Premier Erdogan noemde de overval ‘staatsterrorisme’, terwijl zijn AK-partij verklaarde dat de bilaterale relaties nooit meer dezelfde zullen zijn.

Zelfs al zou sprake zijn van retoriek van Turkse zijde, bestemd voor binnenlandse en regionale consumptie, dan nog zal deze voorlopig voortduren. Met algemene verkiezingen in juli 2011 in het vooruitzicht is het voor Erdogan politieke zelfmoord, als hij nu van zijn harde standpunten terugkomt.

Turkije minder geloofwaardig als bemiddelaar tussen Israël en Syrië

De afgelopen tijd heeft Ankara zich opgeworpen als bemiddelaar/tussenpersoon tussen Israël en Syrië, hoewel er bar weinig zichtbaar resultaat is geboekt. In de huidige situatie is het voor Turkije niet goed mogelijk deze rol te blijven vervullen, omdat Israël Ankara er makkelijk van kan beschuldigen bevooroordeeld te zijn. Een doorbraak in de relaties tussen Israël, Syrië en Libanon (Hizbollah) lijkt dan ook nog steeds ver weg.

Aan de andere kant, met Turkije als trouw bondgenoot kon Israël wijzen op het feit dat het vriendschappelijke banden onderhield met een belangrijk moslimland. Gezien Turkijes woedende reacties op Israëls recente acties in en met betrekking tot de Gazastrook, riskeert Israël deze bondgenoot te verliezen en daarmee ook de mogelijkheid indirecte contacten te onderhouden met zijn belangrijkste tegenstrever in de regio. En dat is ook voor Amerika een tegenvaller.

De Turks-Israëlische problemen compliceren Amerika’s Midden-Oosten politiek

De nauwe militaire samenwerking tussen Turkije en Israël was voordelig voor de Verenigde Staten, omdat dit land de belangrijkste strategische bondgenoot van beide landen was – en nog steeds is. De as Washington-Ankara-Tel Aviv vormde een sterk tegenwicht tegen staten als Iran, Irak en Syrië.

Op dit moment is Irak echter te zwak om als effectieve bondgenoot van Amerika op te treden en Turkije is in zijn relaties opgeschoven naar Iran en Syrië. Per saldo is hiermee de Amerikaanse invloed in de hele regio minder geworden. En als Turkije de banden met Israël zou verbreken, of in ieder geval op een laag pitje houdt, zal dit de Amerikaanse invloed en manoeuvreerruimte in de regio verder ondermijnen. De Amerikaanse inval in Irak werd al enigszins tegengewerkt, toen Turkije geen toestemming gaf troepen via zijn luchtruim naar Noord-Irak te laten vliegen.

De economische relaties tussen Turkije en Israël kúnnen een klap krijgen

De handel tussen Turkije en Israël bedroeg in 2009 slechts 2,5 miljard dollar. Maar bedrijven uit beide landen zijn betrokken bij verschillende gezamenlijke projecten waarvan de waarde dit bedrag vele malen overtreft, naar verluidt zo’n 20 miljard dollar. De samenwerking vindt vooral plaats op het gebied van landbouw, water en energie. Op dit moment is niet te zeggen of deze projecten doorgaan of niet, maar het huidige politieke klimaat zal ze geen goed doen.

Ook het toerisme heeft te lijden onder de bekoelde relaties. Een getal van 50.000 Israëlische toeristen doet de ronde dat zijn geplande vakantie in Turkije heeft afgezegd, deels uit woede over Turkijes opstelling tegenover Israël, deels uit angst voor anti-Israëlische gevoelens.

Israël zal geen echt nadelige gevolgen ondervinden

Israël kent een lange geschiedenis van eenzijdige acties, zowel in eigen land als in het buitenland, om zijn belangen te beschermen, en daarbij hebben mogelijk nadelige gevolgen zelden een doorslaggevende rol gespeeld. De ervaring leert immers dat de boosheid van de wereld zelden tot nooit wordt omgezet in sancties die echt pijn doen.

Ook nu lijkt het erop dat, hoewel Europese regeringen Israëls acties hebben veroordeeld en het Europees parlement aandringt op een onafhankelijk onderzoek naar de aanval van Israël op de schepen met hulpgoederen voor Gaza, er geen strafmaatregelen van enige betekenis zullen worden afgekondigd. Israël is het inmiddels gewend openlijke veroordelingen te negeren of enkele schijnconsessies te doen. In de huidige ‘crisis’ zou het Israëlische kabinet overwegen de landblokkade van de Gazastrook een beetje te versoepelen; de zeeblokkade zou echter worden gehandhaafd.

Israël heeft inmiddels – dit keer zonder geweld – opnieuw een hulpschip verhinderd Palestijns gebied te bereiken. Door zijn aanval op het eerdere hulpkonvooi en het tegenhouden van de Rachel Corrie toont Israël inderdaad vastbesloten te zijn de zeeblokkade van de Gazastrook te handhaven, met als argument dat zo wapensmokkel wordt voorkomen.

President Obama bevindt zich in een dilemma

Hoewel de regering-Obama iets kritischer lijkt te staan tegenover Israël dan voorgaande regeringen – in ieder geval wordt Obama’s regering zo geportretteerd – en zeer impopulair is in Israël, zullen de Verenigde Staten Israëls trouwste bondgenoot blijven. Er is geen enkele aanwijzing voor een fundamentele wijziging in de Amerikaanse opstelling ten opzichte van Israël. In het (voor Israël) slechtste geval zullen er enkele stekeligheden worden uitgewisseld, verder zal de Israëlische regering weinig negatieve gevolgen van zijn daden te duchten hebben.

Hier staat dan weer tegenover dat de Amerikaanse inschikkelijkheid Obama’s pogingen kunnen ondermijnen op betere voet te komen met de moslimwereld. Hij geeft nu immers het signaal af zwak te zijn in het licht van de Israëlische politiek. Zijn toespraak “Een nieuw begin” van 4 juni 2009 in Kairo en gericht tot de islamitische wereld lijkt al weer verleden tijd.