Joodse visie: christelijk gewetensonderzoek t.a.v. Joden?

Protestants antisemitisme. Toen de zaak Goeree speelde in 1985 zijn de protestantse christelijke kerken (zowel rechts, midden als links) bij zichzelf te rade gegaan. Aan de orde kwamen Mattheüs 27:25, de vrijheid van exegese, de grenzen van godsdienstvrijheid, antidiscriminatie, het godsbeeld van de Goeree's en anderen en het anti-judaïsme in kerk en theologie. In dit artikel de visies van enkele christenen en een Joodse visie van Etsel. Zijn christenen werkelijk veranderd? Vele christenen zijn groot gebracht met de leugen dat Joden Jezus hebben vermoord. Zij baseren dit op 1 Thessalonicensen 2:14,15 waarin staat: Want gij, broeders, zijt navolgers geworden der Gemeenten Gods, die in Judea zijn, in Christus Jezus; dewijl ook gij hetzelfde geleden hebt van uw eigen medeburgers, gelijk als zij van de Joden; Welke ook gedood hebben den Heere Jezus, en hun eigen profeten; en ons hebben vervolgd, en Gode niet behagen, en allen mensen tegen zijn. (Statenvertaling)

dr. A.A. Spijkerboer -hervormd predikant- in Trouw 1985

Hoe komt het dat Joden tot zondebok zijn gemaakt vraagt Spijkerboer zich af. Hij had al op de lagere school geleerd dat Joden moesten lijden omdat ze Jezus hadden gedood. In werkelijkheid hadden Pilatus en de Romeinse soldaten Jezus gedood en dus zou het in dat geval 'logischer' zijn om niet-Joden de schuld te geven van de kruisdood. Dit is natuurlijk vergezocht. Maar geldt dat dan ook niet t.a.v. de Joden? Spijkerboer denkt dat christenen hun eigen schuld tegenover Jezus niet onder ogen willen zien en daarom maar snel de Joden de schuld geven.

mevr. drs. S.E. Scheepstra -wetenschappelijk medewerkster Judaica Theologische Hogeschool van de Gereformeerde Kerken te Kampen- in Trouw 1985

Waarom is de anti-Joodse infectie in de kerk zo moeilijk te overwinnen? Het dateert al uit de tijd van de kerkvaders. Dat zou nu toch wel voorbij moeten zijn. In I Korinthiërs 15 staat dat Christus voor onze zonden gestorven is. Er is dus geen ruimte voor een hooghartige beschuldiging aan het adres van anderen. Bovendien gaat het om de overwinning van de dood door Jezus. Dat is het kern van het evangelie. De kerk is op Pasen geboren, niet op Goede Vrijdag.

dr. O. Jager -Theologische Hogeschool in Kampen- in het NIW 1985

In het christendom zit het triomfalisme heel erg diep. Christenen zijn bang hun mening te verliezen dat Jezus de Messias is. Jager is blij met de uitspraak van de rechter in de zaak Goeree. Het zou een heilzaam effect kunnen hebben.

Ad den Besten (dichter van gezangen in het Liedboek voor de Kerk) versus Nico Bouhuys (studentenpredikant Leiden)

Ad den Besten denkt evenals professor W.H. Velema dat de uitspraak van de Zwolse rechter in de zaak Goeree niet juist was omdat de godsdienstvrijheid zo wordt beknot. Nico Bouhuys vindt dit vreemd. Hij geneert zich dood voor de evangelisatieverkondiging zoals de Goeree's hebben gedaan en waarmee de kerk erfelijk is belast. Hoe kan de kerk bang zijn voor een juk terwijl die kerk zelf eeuwenlang de Joden getreiterd heeft met een verderfelijke christelijke theologie?

Ad den Besten voelt zich niet goed begrepen door Nico Bouhuys. Hij maakt een verschil tussen anti-judaïsme en antisemitisme. Verder ziet Den Besten de geschiedenis der kerk niet als één grote vergissing anders was hij allang afgehaakt als kerklid. Wat betreft de zaak Goeree zegt Den Besten dat Jezus met zijn uitspraken in onze tijd dan ook veroordeeld zou worden vanwege antisemitisme. Ook de uitspraken van de kerkvaders, reformatoren en theologen als Kohlbrugge en Karl Barth zou de rechter dan moeten verbannen. Dit riekt naar 'boekenverbranding'!

Visie van Etsel

Duidelijk is dat de zaak Goeree tot heel wat discussie heeft geleid binnen de christelijke en dan voornamelijk protestantse kerk. Maar of die discussie echt geleid heeft tot een gewetensonderzoek kan nou niet bepaald gezegd worden. Wat er in de jaren ná 1985 is gebeurd ligt buiten het bereik van het boek 'De zaak Goeree', maar er zijn mij geen geluiden bekend waaruit op te maken valt dat er echte veranderingen hebben plaatsgevonden binnen de protestantse kerk. Mattheüs 27:25 wordt nog gewoon regelmatig gelezen in de kerk (althans ik heb niet vernomen dat deze tekst uit de christelijke bijbel is geschrapt of dat er een toelichting is bijgeschreven). Gelet op reacties die ik ontvang op mijn artikelen op de InfoNu site van christelijke lezers lijkt me ook niet echt dat van standpunt wezenlijk is veranderd. Het christelijk triomfalisme bestaat nog steeds!

De kern van het probleem in de relatie tussen christendom en Jodendom is nog niet eens zozeer de anti-Joods uitspraken in het N.T. (hoewel die natuurlijk beneden alle peil zijn). Als christenen die binnen eigen kring willen bezigen moeten ze dat in principe zelf weten. Het lijkt me geestelijk niet goed, maar die vrijheid hebben ze. Groter probleem is het anti-judaïsme wat vooral terug te vinden is bij de orthodoxe-reformatorische christenen. Dit leidt tot een negatief beeld over de Joden en het Jodendom. Dit gecombineerd met het christelijk triomfalisme leidt tot een gevaarlijke vorm van antisemitisme. Het afwijzen van het Jodendom is immers tevens het afwijzen van het Joodse volk. Zonder Jodendom, zonder Tora, bestaat het Joodse volk niet. Anti-judaïsme is dus gelijk aan antisemitisme. Protestanten moeten dan ook niet gek opkijken wanneer mensen zoals Lucas en Jenny Goeree opeens op de voorgrond treden. Zij hebben geleerd dat het Jodendom niet deugt en niet mag bestaan naast het christendom. Hun boodschap is echt niet veel anders dan wat in orthodox-reformatorische kring wordt beleden. Dr. Simon Schoon zegt zelf in het boek 'De zaak Goeree' dat hij deze geluiden regelmatig binnen de kerk hoort. Vergeet ook niet dat orthodoxe christenen sterk beïnvloed zijn door figuren als Maarten Luther en Calvijn die niets moesten hebben van het Jodendom en die beruchte Jodenhaters waren. Hervormingsdag (31 oktober), de dag dat Maarten Luther zijn 95 stellingen tegen de RK-kerk publiceerde, is nog steeds een belangrijke dag binnen de protestantse kerk. Dat betekent dat de antisemiet Luther nog steeds veel aanzien heeft bij protestanten.

Wat vanuit Joodse perspectief ook erg vreemd is aan het christendom is het geloof van christenen dat er een strijd gaande is tussen god (Jezus) en de duivel. De strijd schijnt door Jezus te worden gewonnen. Hieraan ontlenen christenen het gevoel van triomfalisme: Jezus zal overwinnen! Dat soort theologie, wat onbekend is binnen het Jodendom (daar gelooft men dat alleen God bestaat en dat er geen strijd plaats vindt tussen God en een andere macht), bemoeilijkt de verhouding met andere godsdiensten. Het christendom heeft niet alleen moeite met het Jodendom maar ook met de islam (Jenny Goeree richt zich tegenwoordig ook op de islam). Voor het Jodendom is het juist veel makkelijker om het christendom en de islam naast zich te dulden, tenzij Joden natuurlijk lastig gevallen worden door christenen of moslims. Maar van triomfalisme is binnen het het Jodendom geen sprake. Waarom zouden Joden zich druk maken over een overwinning als alleen God bestaat?

Meer informatie: Jodendom en christendom: juridische / theologische discussie.

Lees verder

• Boekrecensie: De zaak Goeree – R. Naftaniel & S. Schoon
• Joodse visie: anti-judaïsme bij christelijke orthodoxie
• Joodse visie: de zaak Goeree een incident?
• Joodse visie: het belang van kritisch zelfonderzoek (berouw)
• Joodse visie: Joden en christenen interpreteren Tora anders