Welzijn, welvaart en grote vragen

"De kredietcrisis stelt het vertrouwen in het economisch fundament van de samenleving op de proef. Het heilig geloof in marktwerking en economische groei wankelt. Ook heeft de economische wetenschap gefaald bij het voorspellen van de crisis. Dat roept om een grotere rol voor de sociologie. Of toch niet?" Is de crisis een crisis, een kans, of is er toch meer aan de hand?

De wereld wordt steeds beter

De wereld is voor iedereen zeer verschillend, afhankelijk van wie en waar je bent. De "wereld" is niet simpelweg een en hetzelfde ding.

Dit is net zo waar voor kwantificeerbare economische maatregelen, als het is voor subjectieve persoonlijke waarnemingen. Echter, vanuit economisch oogpunt wordt de wereld steeds beter, zijn mensen nu vrijer - gemiddeld - dan op enig ander moment in de menselijke geschiedenis.

De gemiddelde mens op de planeet Aarde is meer vrij, en heeft meer keuzemogelijkheden en materiële weelde tot zijn of haar beschikking dan ooit eerder in de menselijke geschiedenis. Echter, dat gemiddelde komt niet overeen met de verschrikkelijke staat waarin velen in de 3e, en veel van de 2e wereld landen, zich bevinden. De wereld is redelijk fantastisch als je geluk genoeg hebt gehad te zijn geboren in het noordelijk halfrond, maar naarmate je afzakt naar de evenaar of daaronder, dan neemt de kans zienderogen af dat je het goed hebt.

Voor veel mensen wordt de wereld niet beter

Maar het is niet zo eenvoudig. Een voorbeeld: Ook in de rijke landen zijn ontstellend veel mensen arm, en helemaal niet zo vrij. Zeker niet waar het keuzemogelijkheden betreft. Sommigen zijn alleen relatieve armen (ten opzichte van de mensen om hen heen), maar velen ook in meer absolute termen, vooral als je het onderwijs, sociale participatie en de gezondheidszorg in het plaatje meeneemt. Dat dit niet in de cijfers terug is te zien, betekent niets.
Arme mensen in de arme landen delen dat lot met bijna iedereen die ze kennen, en het is een bewezen feit dat geluk toeneemt met gelijkheid in rijkdom (of armoede), keuzes en omstandigheden, en afneemt bij grote verschillen. Gedeelde smart is nog maar halve smart. We hebben hier echter de vreemde maar interessante situatie dat de rijken bereid zijn om nog rijker te worden, terwijl zij vaak tevens bereid zijn de armoede van de armen actief of passief te bevorderen – zelfs terwijl het ook bewezen is dat ongelijkheid ongelukkig maakt. Dit geldt voor zowel de ongefortuneerden als voor de gefortuneerden.

De crisis leidt tot hernieuwd debat

Echter, economische modellen zijn er in principe niet op gebouwd om met sociale waarden en attitudes rekening te houden. Welzijn, in economische termen, wordt altijd gemeten in dollar waarden. In feite is dat alles wat economen kunnen meten. Dit is waarom er dingen zoals Contingent Valuation bestaan, ze dienen om passive-use goederen te kwantificeren.

In Nederland is er sinds de crisis een hernieuwd debat gaande over de vraag of zachte wetenschappen niet meer betrokken zouden moeten worden bij het oplossen van grote economische vraagstukken. In een zeer lezenswaardig artikel waarin onder andere de visie van de Amsterdamse hoogleraar Arnold Heertje besproken wordt (voor een link naar het artikel: zie bij bronvermelding onderaan deze pagina), komt nog maar weer eens naar voren dat mensen over het algemeen slecht kunnen of willen overzien wat de gevolgen van hun keuzes op de langere (en zelfs ook kortere) termijn zijn, voor zichzelf en voor anderen. Dat lijkt geen basis voor harde wetenschap.

Vragen en nog meer vragen

Toch blijft het een interessante vraag: Waarom is de mens bereid het beter te hebben, zelfs wanneer dat hem ongelukkiger maakt?

En is dat dan egoisme? Of eerder, altruisme?

Het is net zoiets als de roep om hogere straffen voor wetsovertreders. Bewezen is dat strenger straffen niet helpt en zelfs leidt tot meer onrust, meer problemen. Bovendien is het duur. En toch is de wil er: de roep om strengere straffen. Want: dan zal het veiliger zijn. Het is niet zo, maar toch.
Blijkbaar willen deze mensen graag veiligheid. Maar nog liever dan veiligheid, willen zij iets anders. Is het wraak? Is dat het?

Of toch: rechtvaardigheid?
Maar wat is dat eigenlijk: rechtvaardigheid?
Laten we volstaan met te zeggen dat die vraag nog niet afdoende beantwoord lijkt in onze westerse samenlevingen.

Amerikanisering?

Ten slotte nog een nadenkertje. … De schrijver Kurt Vonnegut ontdekte dat er een ding is waarin de Amerikaanse mythe verschilt van elke andere culturele mythe op aarde. In zijn klassieke anti-oorlog roman Slaughterhouse-Five, wees Vonnegut op een opzienbarend feit over de wereld van folklore. Alle culturen van de wereld lijkt legenden en mythen te hebben over grote wijzen die leefden in bittere armoede. Allemaal, behalve de Amerikaanse cultuur. Vonnegut schreef:

Elke andere natie heeft volkstradities van mannen die arm waren, maar heel wijs
en deugdzaam, en dus van meer waarde dan iemand met macht en goud. Maar
dergelijke verhalen worden niet verteld door de Amerikaanse armen. Zij bespotten zichzelf en verheerlijken hun meerderen. In de eenvoudigste eetgelegenheid, eigendom van een man die
zelf arm is, is het zeer waarschijnlijk om een tegel op de muur te vinden die deze wrede vraag stelt: "Als je zo slim bent, waarom ben je niet rijk? "...
Amerikanen, net als de mens overal, geloven veel dingen die niet waar zijn. Hun meest destructieve onwaarheid is dat het zeer eenvoudig voor elke Amerikaan is om geld te verdienen. Ze zullen niet te erkennen hoe moeilijk het kan zijn, en daarom hebben zij die geen geld hebben schuld en beschuldigen zichzelf.
Deze actieve schuld is een schat voor de zeer machtigen, die minder hoeven te doen voor hun armen, niet in het openbaar en niet prive, dan elke andere heersende klasse sinds, zeg, de Napoleontische tijd ....