Problemen met economie

Het CPB presenteert elk jaar weer de resultaten van de rekenmodellen van de economie. De voorspelkracht van deze modellen valt nogal eens tegen. Hoe komt dat? Zijn er factoren in het spel die niet goed beschreven zijn in het model, of zijn er zaken over het hoofd gezien en niet eens in het model opgenomen? De economie is een sociale wetenschap; dat betekent dat het bedrijven deze wetenschap zelf ook van invloed is op de waar te nemen werkelijkheid.

Wetenschap

Over wat het begrip wetenschap precies inhoudt, wordt verschillend gedacht. De Van Dale (2005) geeft ons de volgende omschrijvingen:

• het weten omtrent, de kennis en de bekendheid met iets.
• wat men omtrent iets moet weten.
• het systematisch geordende geheel van het weten en van de regels, wetmatigheden, theorieën, hypotheses en systemen waarmee verdere kennis verkregen kan worden.
• het weten op een speciaal vakgebied.
• de beoefenaars van de wetenschap.

Centraal staat hier dus het 'weten'; dit weten dient op de waargenomen werkelijkheid te slaan. Een wetenschap vereist dat men bepaalde experimenten keer op keer kan herhalen. Hierbij moet de uitkomst van het experiment steeds hetzelfde zijn; daarnaast moet men een bewijs van de waargenomen eigenschappen kunnen opstellen in een taal die hiervoor algemeen aanvaard is. Men gebruikt voor deze 'taal' bijvoorbeeld de wiskunde.

In zekere zin is alle wetenschap gebaseerd op empirie en hypotheses. Zelfs in de natuurkunde -wat als de meest ecacte wetenschap beschouwd wordt- wordt een theorie pas algemeen aanvaardt, wanneer hypothesen een model opleveren dat de waargenomen werkelijkheid beschrijft en voorspellen kan.

De fysicus Ernest Rutherford deed de volgende uitspraak:
"Alle wetenschap is of natuurkunde, of postzegels verzamelen",

Economie

Wat is de defintie van economie? Daarover zijn de meningen verdeeld; een greep uit een aantal omschrijvingen:

• Economie is de studie over het gedrag van mensen ten gevolge van wat ze willen (verlangens) en wat ze kunnen (koopkracht bijvoorbeeld). En het evenwicht daartussen.
• Economie de wetenschap is die zich bezig houdt met hoe de mens zich met de meest eenvoudige middelen poogt te handhaven om zich in leven te houden, zijn dagelijkse behoeften te bevredigen.
• Economie is de wetenschap die de voortbrenging en het gebruik van geld bestudeert en zo tot algemene uitspraken probeert te komen
• Economie is de studie die zich bezig houdt met het gedrag van de mens die zijn onneindige doelstellingen poogt de vervullen met zijn schaarse middelen

Het is duidelijk dat economie is sterk psychologische kant heeft. Hoe drukt men verlangens, bevrediging en verwachting uit in een model? De econometrie probeert de relaties tussen economische grootheden in getallen uit te drukken. Men maakt gebruik van wiskunde, waarschijnlijkheidsrekening, en statistiek. De resultaten zijn daarbij altijd aan onzekerheid onderhevig. In het model kan een iets belangrijks ontbreken, of de gegevens kunnen onnauwkeurig zijn. Daarnaast veronderstelt men dat het gedrag van economische subjecten voor een deel door toeval wordt bepaald.

Onderdeel van het Nederlandse Ministerie van Economische Zaken is het Centraal Plan Bureau. Dit orgaan maakt economische prognoses en analyses. Men maakt modellen voor verschillende maatschappelijke onderwerpen, zoals het macro-economisch model, belastingen, de koopkracht, de vergrijzing, etc..

Men klaagt wel eens dat het CPB er weer eens naast zit. Nog niet zo lang geleden voorspelde men voor 2010 een werkeloosheidspercentage van 8%. Het cijfer werd dit jaar bijgesteld tot 6,5%: 105.000 werklozen minder. Ook de te verwachten krimp van de economie in 2010 zal lager zijn dan men aanvankelijk voorspelde.

Persoonlijk vind ik dat men er nog behoorlijk dichtbij zit. Toch hapert de economische model vaak aan alle kanten. Waarom werd de wereldwijde kredietcrisis niet voorspeld? Is de wereld te complex om correct te kunnen inschatten welke factoren de economie beinvloeden? Is de samenhang tussen alle variabelen niet voldoende bekend? Een behoorlijk lastig probleem, gezien het sterke psychologische karakter van factoren.

Daarnaast lijkt er iets anders van invloed te zijn. Een sociale wetenschap maatkt zelf deel uit van de werkelijkheid die ze probeert te beschrijven. In een extreem geval kunnen twee tegengestelde modellen beiden voor 'waar'aangenomen worden wanneer er maar genoeg aanhang voor is. Ook kan een theorie zichzelf overbodig maken. Een succesvolle theorie ove hoe snel en veel geld te verdienen kan snel verouderd raken als iedereen zich ervan bedient. De sociale en politieke werkelijkheid is buitengewoon gecompliceerd. Daarom zullen in een model -wat altijd een vereenvoudiging van de werkelijkheid is- processen vereenvoudigd of verwaarloosd worden. Dit kan men niet op een sociaal neutrale manier doen, zodat in de praktijk iedere politieke beweging wel een econoom kan vinden die zijn/haar gelijk bevestigd.