Regionale geografie volgens professor G.A. Hoekveld

Volgens regionaal geograaf G.A. Hoekveld dient de oude onwetenschappelijke regionale geografie vervangen te worden door een nieuwe wetenschappelijk regionale geografie. De nieuwe regionale geografie dient zich te richten op de complexe wederzijdse beïnvloeding van de eigenheid van gebieden en minimaal verlopende processen. Daarvoor zijn hedendaagse geografisch-wetenschappelijke methoden nodig. Maar geven modellen wel een algehele verklaring van de regionale ontwikkeling?

Emeritus hoogleraar Hoekveld (die momenteel aan kanker lijdt) is van oorsprong een stadsgeograaf en vanuit die discipline is hij gewend te werken met modellen. In 1990 is hij als professor in de regionale geografie aangesteld aan de Universiteit Utrecht. In zijn oratie van 1990 stelt Hoekveld dat de regionale geografie misschien wel een spel of kunst mag zijn, maar dat die kunst dan wel volgens de regels van het spel moet worden beoefend. Die regels zijn methodisch-wetenschappelijk.

Regionale geografie is volgens hoogleraar Hoekveld de wisselwerking tussen enerzijds de vervlechting van een regio en anderzijds de externe krachten. Dit kan op twee wijzen bestudeerd worden:

• De veranderingen van de regio kunnen het startpunt zijn. Na een beschrijving kunnen ze vervolgens met een algemeen theoretisch model (gedeeltelijk) verklaard worden.
• Je kan ook eerst het model kiezen om dit vervolgens toe te passen in een concrete regio.

De analyse vergroot het inzicht in de regio en is de kern van de door Hoekveld gepropageerde methodologie voor het beoefenen van regionale geografie. Maar de vraag is of modellen wel de juiste manier zijn om regio's te bestuderen. Hoe vaak komt het niet voor dat de modellen de regio onvolledig verklaren en dat nadere analyse nodig is?

Hieronder wil ik antwoord geven op bovenstaande vraag door te kijken naar Hoekvelds kritiek op de 'oude' regionale geografie en zijn pleidooi voor een 'nieuwe' regionale geografie.

Kritiek op de oude regionale geografie volgens professor Hoekveld.

1. Geen theoretische fundering van de keuze van de behandelde gebiedskenmerken wordt gegeven.
Dit klopt. Vroeger werden vooral monografieën geschreven. Gebieden werden bestudeerd. Bij die studie lag soms de nadruk op het geografisch milieu (fysische geografie), soms op de mensen die er leven (sociale geografie), soms op de wisselwerking tussen beiden (genre de vie). De studie had vooral oog voor de wijze waarop het gebied in kwestie zich onderscheidt van andere gebieden.

2. Een te groot accent op de beschrijving en een te geringe nadruk op de verklaring.
Dit mag waar zijn. Feit is dat een verklaring niet via modelmatig onderzoek beantwoord hoeft te worden. Dit kan net zo goed via een beschrijving van de geschiedenis van de regio plaatsvinden. De geografe Doreen Massey vestigt met haar boek ‘Spatial divisions of labour, Social structures and the geography of production’ (1984) de aandacht op de regio als een stapeling van verschillende lagen, elk met een oorsprong in een fase uit het cultureel-economisch verleden. In elke fase van het ontwikkelingsproces van een regio, moesten de bewoners een antwoord vinden op de dynamiek van de internationale economische ontwikkeling. Vaak is dat in een gebied terug te vinden (verlaten kolenmijnen, tot appartementen verbouwde bedrijfsgebouwen etc.). De ontwikkelingen in het verleden, het historische pad, creëert ook wat men noemt padafhankelijkheid: verwaarloosde aspecten uit het verleden worden tot last bij het ontwikkelen van nieuwe initiatieven. Soms ook geeft de inertie van decennia nieuwe kansen, omdat bijvoorbeeld het monumentale erfgoed attractief geworden is voor toeristen.
Overigens wordt de theorie van Doreen Massey ook afwijkend beschouwd van de traditionale regionale geografie.

3. Een te grote waarde aan het unieke en eenmalige, veelal in historiserende trant, wordt gehecht en te weinig aan het algemene zoals dat door thematische geografieën is blootgelegd.
Nadeel van een thematische aanpak is dat je geen goed beeld krijgt van de regionale ontwikkeling als geheel. Regionale geografie moet in de eerste plaats gaan over de regionale ontwikkeling en is dus per definitie historiserend van trant.

Noodzaak van 'nieuwe' regionale geografie volgens hoogleraar Hoekveld.

1. Toepassing van algemene theorieën en modellen kenmerkt de nieuwe regionale geografie.
Door gebruik van algemene theorieën en modellen meent Hoekveld dat algemene en unieke kenmerken van een regio worden onderscheiden. Het unieke blijft over en dient te worden verklaard. De vraag is hoe dat dan dient te geschieden? Een regio is op meerdere gebieden vaak uniek: ecologisch, politiek, economisch, bevolking, etc. Je hebt dan meerdere theorieën en modellen nodig. Erg overzichtelijk wordt het dan niet. Daar staat tegenover dat wanneer je maar naar één specifiek kenmerk kijkt en dus één model kiest, je meer op het terrein komt van de thematische geografie. Nadeel van dat laatste is dat je geen goed beeld krijgt van de regionale ontwikkeling in zijn totaliteit. Afwijkingen van een regio ten aanzien van een model moeten dan tot een nadere analyse leiden.

2. Taak van de nieuwe regionale geografie is de analyse van de complexe wederzijdse beïnvloeding van de eigenheid van gebieden en mondiaal verlopende processen.
Dat is natuurlijk een logisch gevolg van de veranderende wereld in een 'werelddorp', waarbij gebieden elkaar steeds meer beïnvloeden. Deze verandering moet sowieso door de oude regionale geografie worden overgenomen.

3. Nieuwe regionale geografie kan gebruikt worden als analyse van gebieden binnen het kader van mogelijke toekomstige ontwikkelingen.
Daarmee begeeft de regionale geografie zich op het terrein van de regionale planning en wordt dan dus thematisch. Hiermee wordt wederom tekort gedaan aan de regionale ontwikkeling. Ook hier is een nadere analyse nodig. En hoe vaak heeft de geschiedenis bewezen dat planologische modellen er naast zitten? De samenleving is gewoon te onvoorspelbaar om op basis van gebiedsanalyse te plannen.

4. Nieuwe regionale geografie kan gebruikt worden als analyse van regionale arbeidsmarkten in hun maatschappelijk-ruimtelijke context.
Hiermee begeeft de regionale geografie zich op het terrein van de economische geografie. Er wordt weer uitgegaan van één specifiek thema, namelijk regionale arbeidsmarkten. Ook hier schiet de regionale ontwikkeling tekort, tenzij een nadere analyse plaatsvindt.

5. Nieuwe regionale geografie kan een rol spelen in buitenlandsbeleid.
Dit is wel een typisch regionaal geografisch onderwerp, mits het niet op één thema gebaseerd is. Nadeel is dat je weer meerdere theorieën en modellen nodig hebt.

Conclusie

De wens van professor Hoekveld om regionale geografie wetenschappelijk te maken via algemene theorieën en modellen is misschien wel handig maar geeft meestal geen volledige verklaring. Nadere analyse is vaak noodzakelijk. Als de 'oude' regionale geografie volgens hoogleraar Hoekveld onwetenschappelijk is, dan zou het vak geschiedenis, waar hypothesevorming ontbreekt, ook onwetenschappelijk zijn. Dus ik ben het niet met zijn stelling eens dat de 'oude' regionale geografie zonder theorie en modellen onwetenschappelijk is.

Wat vindt u van de 'nieuwe' regionale geografie? Geef uw mening!

Denkt u dat de 'nieuwe' regionale geografie een aanwinst is? Zo ja in welk opzicht? Of bent u meer een voorstander van de oude beschrijvende aanpak van de regionale geografie zonder gebruik van modellen?

Geef uw mening weer onderaan het artikel in het reactieblokje!

Meer lezen over geografie? Ga dan naar mijn special over Geografische verkenningen. © 2007 - 2010 Etsel, gepubliceerd in Wetenschap (Mijn kijk op...) op 13-08-2007, laatst gewijzigd op 15-07-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Etsel is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Inleiding regionale geografie: Het lijkt alsof gebieden in toenemende mate met elkaar integreren. Vooral met internet lijken we te leven in één groot werelddorp. Toch is er sprake van een groeiend regionaal…
• Wat is aardrijkskunde eigenlijk?: Als je aan basisschoolleerlingen vraagt wat aardrijkskunde is, hoor je dikwijls: Leren waar plaatsen liggen, rivieren stromen enz..... Deze antwoorden verwijzen naar het ler…
• De rol van regionale TV: Regionale TV wordt nog steeds vaak als “minder” dan de landelijke TV neergezet. Dit terwijl regionale TV een duidelijke rol heeft en volwassen programma’s presenteert.
• Lenen? Laat je niet verrassen!: Lenen kan soms niet voorkomen worden. Maar in plaats van het lenen bij grote commerciele instellingen met vaak woekerrentes is er de laatste dagen aandacht voor een alternatie…
• Games van Professor Layton: Op de Nintendo DS kun je spelletjes spelen met in de hoofdrol Professor Layton. Deze spellen zijn echte puzzelspellen en zijn een megagrote hit. In Nederland alleen al werden er v…

Bronnen en/of referenties

• Regio's in wereld context - redactie Hoekveld en Van der Laan
• De Gelderse Vallei - Professor G.A. Hoekveld